Do doradcy obywatelskiego zgłosiła się pani Jadwiga, opiekująca się dorosłym synem z niepełnosprawnością. Syn posiada orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności wydane na stałe. Syn cierpi na chorobę psychiczną. Pani Jadwiga słyszała od sąsiadki o świadczeniu wspierającym i była przekonana, że wystarczy zanieść orzeczenie do ZUS. Wniosek został jednak pozostawiony bez rozpoznania, co wywołało u niej poczucie bezradności wobec urzędów. Pani Jadwiga ma bardzo trudną sytuację rodzinną. Jej mąż od kilku lat nadużywa alkoholu, przepija część wynagrodzenia, awanturuje się w nocy. Pani Grażyna chciała złożyć „pozew o przymusowe leczenie męża” bezpośrednio do sądu i była przekonana, że wystarczy jej opis sytuacji. Mężowi pani Grażyny trzy miesiące temu wygasła umowa o pracę. Nie zarejestrował się w urzędzie pracy. Gdy zgłosił się do przychodni, system pokazał brak prawa do świadczeń, a rejestratorka poinformowała go o konieczności zapłaty za badania laboratoryjne. Cierpiący na chorobę psychiczną syn pani Grażyny od kilku tygodni zachowuje się w sposób budzący jej niepokój: nie wychodzi z domu, nie je, wypowiada groźby pod własnym adresem. Pani Grażyna rozważała „zawiezienie go do szpitala” wbrew woli syna, ale obawiała się, że szpital odmówi przyjęcia.

NIEPEŁNOSPRAWNOŚĆ – ORZECZENIE TO DOPIERO POCZĄTEK DROGI

Orzeczenie o stopniu niepełnosprawności a poziom potrzeby wsparcia

To dwie zupełnie różne sprawy i dwa odrębne postępowania. Samo orzeczenie o stopniu niepełnosprawności nie wystarczy do otrzymania świadczenia wspierającego – osoba z niepełnosprawnością musi jeszcze uzyskać decyzję ustalającą poziom potrzeby wsparcia. Decyzję tę wydaje wojewódzki zespół do spraw orzekania o niepełnosprawności (WZON). ZUS nie rozpoznaje sprawy, jeżeli wniosek o świadczenie wspierające zostanie złożony bez decyzji WZON.

Ocena dokonywana przez WZON nie jest badaniem lekarskim. To analiza 32 czynności dnia codziennego. Poziom potrzeby wsparcia stanowi sumę 25 najwyższych iloczynów, zaokrągloną do pełnej liczby w górę.

Kto może dziś otrzymać świadczenie wspierające

Program został wdrożony etapowo. W 2024 r. dostęp mieli uprawnieni z przedziału 87–100 pkt, w 2025 r. rozszerzono go na 78–86 pkt, a od 2026 r. objął on osoby z wynikiem 70–77 pkt. Od 1 stycznia 2026 r. dostęp do świadczenia mają już wszystkie osoby z wynikiem od 70 punktów, bez dodatkowych warunków.

Kwota świadczenia zależy od poziomu potrzeby wsparcia i od aktualnej wysokości renty socjalnej:

• 95–100 pkt – 220 proc. renty socjalnej,

• 90–94 pkt – 180 proc. renty socjalnej,
• 85–89 pkt – 120 proc. renty socjalnej,
• 80–84 pkt – 80 proc. renty socjalnej,
• 75–79 pkt – 60 proc. renty socjalnej,
• 70–74 pkt – 40 proc. renty socjalnej.

Terminy, o których łatwo zapomnieć

1. Po złożeniu dokumentów do WZON, organ ma 3 miesiące na wydanie decyzji.
2. Jeśli decyzja przyznaje zbyt niską liczbę punktów, przysługuje 14 dni od jej doręczenia na złożenie wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy.
3. Jeżeli wniosek do ZUS zostanie złożony w ciągu 3 miesięcy od otrzymania ostatecznej decyzji WZON, ZUS wypłaci świadczenie z wyrównaniem od dnia, od którego WZON przyznał punkty. Po tym terminie wyrównanie przepada, a wypłata następuje dopiero od miesiąca złożenia wniosku.

Warto też wiedzieć, iż decyzję ustalającą poziom potrzeby wsparcia wydaje się na okres, na który osoba została zaliczona do osób niepełnosprawnych, jednak nie dłuższy niż 7 lat – nawet gdy samo orzeczenie o stopniu niepełnosprawności jest bezterminowe.

UZALEŻNIENIA – CZY MOŻNA KOGOŚ ZMUSIĆ DO LECZENIA

Leczenie jest dobrowolne – przymus tylko wyjątkowo

Leczenie osób uzależnionych, co do zasady, jest dobrowolne, a przymus leczenia może być nałożony wyłącznie przez sąd. Sprawy o zobowiązanie do leczenia rozpatrują wydziały rodzinne i nieletnich w sądach rejonowych.

Kluczowe jest jednak to, że samo uzależnienie nie wystarcza. Procedurę wdraża się na podstawie art. 24 ustawy wobec osób, które w związku z nadużywaniem alkoholu powodują rozkład życia rodzinnego, demoralizację małoletnich, uchylają się od pracy albo systematycznie zakłócają spokój lub porządek publiczny. Oznacza to, że sam fakt uzależnienia nie może stanowić samoistnej podstawy zobowiązania do leczenia – muszą towarzyszyć mu wskazane wyżej negatywne następstwa w sferze społecznej.

Kto składa wniosek do sądu

Do sądu wniosek mogą złożyć dwie instytucje: gminna komisja rozwiązywania problemów alkoholowych oraz prokuratura. Złożenie wniosku bezpośrednio do sądu spowoduje, że sąd odeśle go do gminnej komisji jako instytucji uprawnionej. Właściwa jest komisja według miejsca zamieszkania lub pobytu osoby, której postępowanie dotyczy. Zgłoszenie do komisji może złożyć członek najbliższej rodziny, a także instytucje: ośrodek pomocy społecznej, policja, szkoła czy placówka zdrowia.

Jak przebiega procedura

1. Komisja zaprasza osobę, wobec której zachodzi podejrzenie uzależnienia, na rozmowę motywującą; zaproszenie wysyłane jest listem poleconym za zwrotnym potwierdzeniem odbioru.
2. Jeżeli osoba przychodzi i oświadcza, że nie ma problemu alkoholowego i nie zamierza się leczyć, komisja kieruje ją na badanie przez biegłych – lekarza psychiatrę oraz psychologa. Badanie jest bezpłatne, jego koszty pokrywa komisja.
3. Gdy z opinii biegłych wynika, że osoba nie jest uzależniona, sprawa przed komisją jest zamykana.
4. Wniosek do sądu kierowany jest w szczególności wtedy, gdy opinia biegłych potwierdza uzależnienie, a osoba nie wyraża chęci leczenia, albo gdy nie zgłosiła się na badanie, a zebrane informacje wskazują na nadużywanie alkoholu.
5. Komisja nie może nikogo zmusić do badania – takie uprawnienie ma sąd, który stosuje doprowadzenie przez policję.

Skutki orzeczenia sądu

Sąd może oddalić wniosek albo orzec obowiązek leczenia odwykowego w zakładzie otwartym (niestacjonarnym) lub zamkniętym (stacjonarnym). Sądowy obowiązek poddania się leczeniu trwa nie dłużej niż 2 lata od uprawomocnienia się orzeczenia, a na czas jego trwania sąd może ustanowić nadzór kuratora. Gdy leczenie ambulatoryjne nie przynosi efektów lub zostało przerwane, sąd może zmienić jego formę na stacjonarną.

UBEZPIECZENIE ZDROWOTNE – KIEDY TRACIMY PRAWO DO LECZENIA

Kiedy wygasa prawo do świadczeń

Prawo do świadczeń opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych ustaje zazwyczaj po upływie 30 dni od dnia wygaśnięcia obowiązku ubezpieczenia zdrowotnego, na przykład w przypadku ustania stosunku pracy. Wystarczy utrata pracy, zamknięcie firmy albo urlop bezpłatny, by utracić ubezpieczenie.

Ustawodawca przewidział jednak wyjątki. Absolwenci szkół ponadpodstawowych zachowują prawo do świadczeń przez 6 miesięcy od zakończenia nauki lub skreślenia z listy uczniów, studenci i doktoranci – przez 4 miesiące, osoby ubiegające się o emeryturę lub rentę – przez cały czas trwania postępowania o przyznanie świadczenia, osoby pobierające zasiłki chorobowe i wypadkowe – przez okres ich pobierania, a osoby z zawieszoną rentą socjalną – przez 90 dni od ustania ubezpieczenia.

Jak sprawdzić swój status

Placówka medyczna korzysta z systemu eWUŚ (Elektroniczna Weryfikacja Uprawnień Świadczeniobiorców), który codziennie pobiera dane z ZUS i KRUS. Czerwony komunikat w eWUŚ nie zawsze oznacza jednak, że leczenie będzie płatne – czasem wynika wyłącznie z opóźnienia w przekazywaniu danych. W takiej sytuacji pacjent może przedstawić dokumenty potwierdzające ubezpieczenie albo złożyć stosowne oświadczenie.

Dobrowolne ubezpieczenie w NFZ

Osoba objęta dobrowolnym ubezpieczeniem zdrowotnym ma prawo do świadczeń na takich samych zasadach jak każda osoba objęta ubezpieczeniem obowiązkowym. Ubezpieczyć się dobrowolnie może osoba mieszkająca w Polsce, która nie podlega obowiązkowemu ubezpieczeniu ani ubezpieczeniu jako członek rodziny. Umowę zawiera się w oddziale wojewódzkim NFZ – należy wypełnić wniosek, podpisać dwa egzemplarze umowy oraz zabrać dokument tożsamości i dokument potwierdzający ostatni okres ubezpieczenia.

Składka wynosi 9% podstawy jej wymiaru. Za miesiące lipiec, sierpień i wrzesień 2026 r. wynosi miesięcznie nie mniej niż 845,67 zł. Prawo do świadczeń przysługuje od dnia wyznaczonego w umowie, a wygasa po upływie 30 dni od jej rozwiązania lub wygaśnięcia.

Istotna jest szybka reakcja. Jeżeli przerwa w ubezpieczeniu jest dłuższa niż 3 miesiące, zawarcie umowy uzależnione jest od wniesienia opłaty dodatkowej na rachunek NFZ. Wysokość tej opłaty rośnie wraz z długością przerwy: od 3 miesięcy do roku to 20% podstawy wymiaru składki, od roku do 2 lat – 50%, a od 2 do 5 lat – 100%.

ZDROWIE PSYCHICZNE – HOSPITALIZACJA BEZ ZGODY PACJENTA

Zasada: leczenie za zgodą

Zgodnie z art. 22 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego przyjęcie osoby z zaburzeniami psychicznymi do szpitala psychiatrycznego następuje za jej pisemną zgodą, na podstawie ważnego skierowania, jeżeli wyznaczony lekarz po osobistym zbadaniu stwierdzi wskazania do przyjęcia. Zgoda jest podstawą legalizacji działania wobec pacjenta, a konieczność jej uzyskania wynika z art. 41 ust. 1 Konstytucji RP, gwarantującego nietykalność i wolność osobistą.

Tryb nagły

Osoba chora psychicznie może być przyjęta do szpitala psychiatrycznego bez wymaganej zgody tylko wtedy, gdy jej dotychczasowe zachowanie wskazuje na to, że z powodu tej choroby zagraża bezpośrednio własnemu życiu albo życiu lub zdrowiu innych osób. Sama choroba psychiczna nie jest wystarczającym powodem hospitalizacji w trybie nagłym – musi jednocześnie występować bezpośrednie zagrożenie. Podstawą mogą być również słowne groźby samobójstwa lub ataku na inne osoby, jeżeli ze względu na sposób i okoliczności ich wypowiedzenia zachodzi uzasadniona obawa, że zostaną spełnione.

Procedura obwarowana jest ścisłymi gwarancjami:

1. O przyjęciu postanawia lekarz wyznaczony do tej czynności po osobistym zbadaniu i zasięgnięciu w miarę możliwości opinii drugiego lekarza psychiatry albo psychologa.
2. Lekarz jest obowiązany wyjaśnić choremu przyczyny przyjęcia bez zgody i poinformować go o jego prawach.
3. Przyjęcie wymaga zatwierdzenia przez ordynatora w ciągu 48 godzin, a kierownik szpitala zawiadamia sąd opiekuńczy miejsca siedziby szpitala w ciągu 72 godzin od chwili przyjęcia.

Odrębny przypadek dotyczy osób, co do których istnieją wątpliwości diagnostyczne. Osoba, której dotychczasowe zachowanie wskazuje, że z powodu zaburzeń psychicznych zagraża bezpośrednio swojemu życiu albo życiu lub zdrowiu innych osób, a zachodzą wątpliwości, czy jest chora psychicznie, może być przyjęta do szpitala bez zgody w celu wyjaśnienia tych wątpliwości. Taki pobyt nie może trwać dłużej niż 10 dni.

Tryb wnioskowy

Nie każda sytuacja ma charakter nagły. Ustawa pozwala także na hospitalizację osoby, której dotychczasowe zachowanie wskazuje na to, że nieprzyjęcie do szpitala spowoduje znaczne pogorszenie stanu jej zdrowia psychicznego, bądź która jest niezdolna do samodzielnego zaspokajania podstawowych potrzeb życiowych, a uzasadnione jest przewidywanie, że leczenie w szpitalu przyniesie poprawę jej stanu zdrowia. O potrzebie takiego przyjęcia orzeka sąd opiekuńczy miejsca zamieszkania tej osoby – na wniosek jej małżonka, krewnych w linii prostej, rodzeństwa, przedstawiciela ustawowego lub osoby sprawującej nad nią faktyczną opiekę. W stosunku do osoby objętej pomocą społeczną, wniosek może zgłosić również organ do spraw pomocy społecznej.

Kontrola sądowa i ochrona praw pacjenta

Na podstawie otrzymanego zawiadomienia sąd opiekuńczy wszczyna postępowanie dotyczące przyjęcia do szpitala psychiatrycznego. W razie wydania postanowienia o braku podstaw do przyjęcia szpital jest obowiązany wypisać tę osobę niezwłocznie po doręczeniu postanowienia sądu. Jeżeli osoba przyjęta bez zgody później wyrazi zgodę na pobyt, sąd umorzy postępowanie.

Warto pamiętać także o odpowiedzialności drugiej strony: bezprawne umieszczenie i przetrzymywanie osoby w szpitalu psychiatrycznym stanowi podstawę do żądania zadośćuczynienia za naruszenie praw pacjenta.

Podsumowanie

Pani Grażyna uzyskała informację, że kolejność działań jest sztywna: najpierw wniosek do WZON wraz z kwestionariuszem samooceny, potem decyzja, a dopiero na końcu wniosek do ZUS. Świadczenie wspierające nie wlicza się do dochodu, więc co do zasady nie odbiera prawa do innych świadczeń socjalnych.

Pani Grażyna złożyła wniosek do gminnej komisji, opisując konkretne zdarzenia z datami i wskazując świadków. Dowiedziała się także, że w razie skierowania sprawy do sądu będzie występowała jako świadek i może wskazać dane innych osób mogących zeznawać, oraz że osobom mieszkającym z osobą uzależnioną proponuje się terapię dla współuzależnionych. Pani Grażyna zgłosiła męża do ubezpieczenia jako członka rodziny.

Pani Grażyna dowiedziała się, że rodzina nie może samodzielnie „umieścić” bliskiego w szpitalu. W sytuacji bezpośredniego zagrożenia życia właściwym działaniem jest wezwanie pogotowia ratunkowego, a decyzję podejmuje lekarz pod kontrolą sądu opiekuńczego. Gdy zagrożenie nie jest bezpośrednie, ale stan chorego się pogarsza, drogą właściwą jest wniosek do sądu opiekuńczego. Przymus w psychiatrii jest zawsze wyjątkiem, obwarowanym terminami i obowiązkową weryfikacją sądową – to te gwarancje chronią chorego, jak i jego rodzinę.

Podstawa prawna:
Ustawa z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym. Ustawa z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych.

Ustawa z dnia 26 października 1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi (art. 24–36).

Ustawa z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej (art. 68).

Podstawa prawna: Ustawa z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego (art. 21–24, 29–30, 42–49). Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej (art. 41 ust. 1). Ustawa z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta.

Autor: Krzysztof Żelaźnicki

Pani Krystyna, lat 60, przez większą część swojego życia zajmowała się domem i trójką dzieci, pracowała zawodowo ale jej emerytura jest bardzo niska. Po nagłej śmierci męża znalazła się w trudnej sytuacji finansowej. Pani Krystyna mieszka w małej miejscowości, w domu jednorodzinnym,  ponosi koszty związane z jego utrzymaniem. Pani krystyna posiada wykształcenie zawodowe handlowe, pracowała w sklepie spożywczym w okresach między narodzinami i wychowywaniem kolejnych dzieci. Pani Krystyna była osobą bardzo lubianą w swoim środowisku, cenioną za empatię, chęć pomocy innym i komunikatywność. Niestety, trudne relacje w małżeństwie oraz nagła śmierć małżonka spowodowały u niej znaczące obniżenie samooceny i bezradność. Podupadła bardzo na zdrowiu zarówno psychiznym, jak i fizycznym. Dzieci mieszkają daleko i nie wspierają Pani Krystyny w zaistniałej sytuacji. Pani Krystyna czuje się wykluczona społecznie i pozostawiona bez wsparcia. Nie wie nic na temat tzw ”renty wdowiej”.

Równe szanse

Równość szans to prawo do sprawiedliwego dostępu do różnych życiowych możliwości. Z równością szans związany jest w szczególności zakaz dyskryminacji, na przykład ze względu na płeć, wyznanie religijne, narodowość, gwarantowany prawami człowieka. System emerytalny w Polsce pokazuje w przejrzysty sposób ewidentny brak równych szans w kwocie wysokości świadczenia ze względu na płeć ubezpieczonego. Kobiety w tym aspekcie są stroną pokrzywdzoną, co wynika ze splotu czynników biologicznych, prawnych i społecznych. Główny czynnik wpływający na gorszą sytuację kobiet to tzw „ luka emerytalna”. Wynika ona zaś z  konstrukcji systemu emerytalnego opartego na kapitale zdefiniowanym. Oznacza to, że wysokość emerytury to wynik prostego dzielenia:

Emerytura =  zgromadzony kapitał/dalsze średnie trwanie życia

W tym równaniu kobiety są w gorszej pozycji z trzech powodów:

• Przerwy w karierze (macierzyństwo): urodzenie dzieci i opieka nad nimi wiążą się z przerwami w opłacaniu składek. Choć państwo opłaca składki za okresy urlopów wychowawczych, są one zazwyczaj naliczane od niższych podstaw niż realne zarobki.
• Wiek emerytalny: kobiety przechodzą na emeryturę w wieku 60 lat, a mężczyźni 65 lat. Oznacza to o 5 lat krótszy okres gromadzenia składek i znacznie dłuższy statystyczny okres pobierania świadczenia (dzielnik w równaniu jest większy).
• Luka płacowa: Kobiety statystycznie zarabiają mniej na tych samych stanowiskach, co bezpośrednio przekłada się na niższy kapitał w ZUS.

W powyższym aspekcie niezmiernie ważny jest mechanizm wyrównywania tych szans, do których zaliczamy: 

a) kapitał początkowy i okresy nieskładkowe

Osoby, które wychowywały dzieci przed 1999 rokiem, muszą zadbać o poprawne naliczenie kapitału początkowego. Za każdy rok opieki nad dzieckiem (do 6 lat) wlicza się okresy nieskładkowe, które podnoszą podstawę emerytury.

b) program „Mama 4+” (Rodzicielskie Świadczenie Uzupełniające)

Dla kobiet, które urodziły i wychowały co najmniej czworo dzieci i przez to nie wypracowały minimalnej emerytury. To kluczowe narzędzie włączenia społecznego, zapewniające minimum egzystencjalne.

c) nowa Renta Wdowia

To przełom w kategorii „równych szans”. Kobiety statystycznie żyją dłużej i częściej zostają same w jednoosobowym gospodarstwie domowym, co drastycznie zwiększa ryzyko ubóstwa. Możliwość zachowania własnej emerytury i części świadczenia po mężu (lub odwrotnie) to realna ochrona przed degradacją społeczną.

Przypadek  Pani Krystyny pokazuje systemową nierówność: niższy wiek emerytalny kobiet w połączeniu z luką w zatrudnieniu spowodowaną opieką nad dziećmi sprawił, że jej kapitał emerytalny jest o 40% niższy niż u mężczyzny o podobnym stażu. W ramach porady wskazano, że prawo do renty wdowiej jest w jej przypadku formą rekompensaty za nieodpłatną pracę opiekuńczą wykonaną w przeszłości, co stanowi istotny element realizacji zasady równych szans.  

Włączenie społeczne

W przypadku Pani Krystyny pojęcie włączenia społecznego stanowi realny proces wychodzenia z izolacji i bezradności , do aktywnego uczestnictwa w życiu społecznym i korzystania ze swoich praw. Ma on kilka filarów:

1. Uzyskanie informacji – pani Krystyna nie wiedziała o przysługującym jej prawie do złożenia wniosku w Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych o tzw” rentę wdowią”. Dzięki uzyskanemu wsparciu Pani Krystyna zwiększy swoje szanse na polepszenie sytuacji finansowej i stabilizacji życiowej.
2. Niwelowanie wykluczenia cyfrowego – Pani Krystyna nie posiada umiejętności obsługi komputera, co znacząco ogranicza jej możliwości szybkiego zdobycia informacji o swojej sytuacji i łatwego kontaktu z urzędami ( sprawdzenia stanu konta w ZUS PUE ZUS),złożenie wniosku online, kontakt z urzędami bez wychodzenia z domu).

Pani Krystyna mieszka w małej wsi, gmina obecnie nie realizuje żadnych warsztatów w ramach Uniwersytetu Trzeciego Wieku ani też żadnych szkoleń mających na celu niwelowania barier cyfrowych.

Doradca poradził Pani Krystynie aby udała się osobiście do najbliższego oddziału ZUS, właściwego dla jej miejsca zamieszkania i dowiedziała się, ile wynosi jej kapitał początkowy i jakie ma okresy składkowe i nieskładkowe. Doradca wydrukował także wniosek o rentę wdowią i pomógł w jego wypełnieniu.

Bezpieczeństwo ekonomiczne jako fundament godności

3. Trudno mówić o „uczestnictwie w społeczeństwie”, gdy brakuje środków na zaspokojenie podstawowych potrzeb. Poprawa sytuacji finansowej poprzez wybór najkorzystniejszego wariantu renty wdowiej, może umożliwić Pani Krystynie wyjście z domu i zrealizowanie potrzeb egzystencjalnych. Ekonomia to także klucz do relacji społecznych.

Uznanie wartości pracy nieodpłatnej

4. Włączenie społeczne to również sfera symboliczna. Poprzez doradztwo uświadamiamy osoby, że lata spędzone na wychowywaniu dzieci i prowadzeniu domu to praca, która daje prawo do świadczeń. Świadomość ta buduje poczucie własnej wartości i sprawczości.

Umiejętności

Umiejętności lub ich brak są kluczowym elementem wpływającym na nasze możliwości radzenia sobie w danej sytuacji życiowej. Według definicji „ umiejętność”  to każda czynność, którą potrafimy wykonać. Niezaprzeczalnie łączy się ona z aspektem kształcenia ustawicznego czyli samorozwoju w toku całego naszego życia. Umiejętności miękkie czyli te związane z naszą osobowością, jak i te związane z naszymi kompetencjami (np. formalnymi czyli zdobytym wykształceniem) mają realne odniesienie do stylu radzenia sobie z danym problemem. 

Pani Krystyna wykazała się umiejętnością znalezienia dla siebie pomocy poprzez skorzystanie z bezpłatnej porady obywatelskiej.

W poradzie kluczowe w tym przypadku są

– umiejętności techniczne  – brak umiejętności obsługi komputera i korzystania z Internetu – wskazane szkolenie dla seniorów w tym zakresie a w trakcie porady – pomoc w wypełnieniu dokumentacji papierowej

– umiejętności analityczne– niezrozumienie algorytmów renty – pomoc w wyjaśnieniu zasad obliczania emerytury, kapitału początkowego a także możliwości skorzystania z danych wariantów, które będą najbardziej korzystne dla pani Krystyny

– umiejętności społeczne- bierność i wycofanie – wsparcie klientki w aktywnym szukaniu informacji, zapisaniu się do Klubu Seniora, :” wyjściu do ludzi” i skorzystaniu z ewentualnej pomocy psychologicznej.

Renta wdowia

Ustawa z dnia 26 lipca 2024 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz niektórych innych ustaw określa zasady przyznawania renry wdowiej. Główna zmiana polega na dodaniu do ustawy emerytalnej Art. 95a, który wprowadza nową zasadę zbiegu świadczeń.

Przed ww zmianą wdowa/wdowiec musieli wybrać tylko jedno świadczenie: albo własną emeryturę, albo 85% emerytury zmarłego małżonka (rentę rodzinną). Nowy przepis wprowadza tzw. model kroczący, który pozwala łączyć oba świadczenia:

1. Wariant 1: 100% własnej emerytury + część renty rodzinnej po małżonku.
2. Wariant 2: 100% renty rodzinnej po małżonku + część własnej emerytury.

Harmonogram wdrażania (wysokość „drugiego” świadczenia):

• Od 1 lipca 2025 do 31 grudnia 2026: 15% drugiego świadczenia.
• Od 1 stycznia 2027: 25% drugiego świadczenia.
• W 2028 roku rząd ma dokonać weryfikacji, czy możliwe jest podniesienie tego wskaźnika do 50%.

Po przeprowadzonym wywiadzie okazało się, że Pani Krystyna spełnia wymogi formalne potrzebne do złożenia wniosku o rentę wdowią tj:

– ukończony wiek emerytalny (60 lat dla kobiet)

– pozostawała we wspólności małżeńskiej do dnia śmierci męża

– stan cywilny – wdowa (nie zawarła nowego związku małżeńskiego)

Pomimo spełnienia powyższych wymogów, Pani Krystyna nie ma wiedzy, jaki wariant będzie dla niej najkorzystniejszy finansowo. Ma ona do wyboru: może wystąpić o rentę wdowią lub może pobierać rentę rodzinną.

Aby wyjaśnić ten dylemat musimy przedstawić matematyczny model przeliczania kwot świadczenia w różnych wariantach. Obecnie mamy do czynienia z trzema scenariuszami. Oto analiza, wykazująca najbardziej opłacalny wariant finansowy:

---

Scenariusz 1: Renta Rodzinna (85%)

To rozwiązanie „stare”, które nadal może być najkorzystniejsze, jeśli własna emerytura jest bardzo niska (np. z powodu braku stażu pracy).

• Kiedy się opłaca? Gdy 85% emerytury męża jest kwotą wyższą niż suma Twojej własnej emerytury i dodatkowych 15% (lub docelowo 25%) renty po mężu. Przykład: Twoja emerytura to 1600 zł, a męża 5000 zł. Renta rodzinna (85%) to 4250 zł. To znacznie więcej niż Twoje 1600 zł + mały dodatek.

Scenariusz 2: Nowa Renta Wdowia (100% Własna + % po mężu)

• Kiedy się opłaca? Gdy Twoja własna emerytura jest stosunkowo wysoka (np. 3500 zł), a emerytura męża była podobna lub niższa. Zysk: Zatrzymujesz swoje 3500 zł i dostajesz dodatkowo 15% (od lipca 2025 r.) lub 25% (od 2027 r.) renty po mężu.

Scenariusz 3: Nowa Renta Wdowia (100% po mężu + % Twojej)

• Kiedy się opłaca? Gdy to mąż zarabiał znacznie więcej, ale Ty również masz wypracowaną niemałą emeryturę. Zysk: Bierzesz pełną rentę rodzinną (85% świadczenia męża) i do tego dokladasz 15%/25% swojej własnej emerytury.

---

Porównanie matematyczne (Symulacja na rok 2026)

Przyjmijmy, że  emerytura Pani Krystyny  to 2500 zł, a emerytura męża wynosiła 4000 zł (zatem renta rodzinna po mężu to 3400 zł).

Model rozliczenia	Obliczenie (dla wskaźnika 15%)	Łączna kwota brutto
Tylko Renta Rodzinna	85% z 4000 zł	3400 zł
Wariant: Moja + % męża	2500 zł + (15% z 3400 zł)	3010 zł
Wariant: Męża + % moja	3400 zł + (15% z 2500 zł)	3775 zł

Wniosek: W powyższym przykładzie najbardziej opłaca się Wariant C (100% renty po mężu + 15% własnej emerytury). Osoba zyskuje 375 zł miesięcznie względem starego systemu.

---

Na co musi uważać Pani Krystyna ? 

1. Limit 3-krotności: Suma obu świadczeń nie może przekroczyć trzykrotności najniższej emerytury (obecnie limit ten oscyluje wokół ok. 5700–6000 zł brutto, zależnie od waloryzacji). Jeśli suma przekroczy limit, dodatek zostanie pomniejszony.
2. Kolejność działań: Najpierw należy ustalić prawo do obu świadczeń (mieć decyzję o własnej emeryturze i decyzję o przyznaniu renty rodzinnej), a dopiero potem złożyć wniosek o wypłatę w zbiegu (rentę wdowią).
3. Wybór wariantu: ZUS ma obowiązek wypłacać świadczenie w wariancie najkorzystniejszym dla klienta, ale warto to kontrolować samodzielnie lub z doradcą.

Doradca pomógł pani Krystynie sporządzić uzasadnienie wniosku do ZUS, w którym pani Krystyna prosi o przeliczenie i wskazanie najkorzystniejszego wariantu wypłaty świadczenia.

Podstawa prawna:
Ustawa z dnia 26 lipca 2024 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz niektórych innych ustaw

Autorka: Karolina Cząstkiewicz-Szczepaniak

Pani Joanna jest mężatką, jednak nie zamieszkuje z mężem. Zaszła w ciążę i urodziła bliźniaczki z innym mężczyzną, który zaraz po powzięciu wiedzy o ciąży pani Joanny zniknął z jej życia. Pani Joanna została bez środków do życia. Mąż pani Joanny złożył pozew o rozwód. Pani Joanna chciałaby ustalenia ojcostwa dla swoich dzieci, chciałaby wnieść o alimenty oraz pozbawić ojca dzieci władzy rodzicielskiej.

1. Rozwód i zaprzeczenie ojcostwa

Doradca wyjaśnił pani Joannie, iż zgodnie z art. 62 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, jeśli dziecko mężatki urodziło się w trakcie trwania małżeństwa, mężem matki jest prawnie ojciec dziecka, nawet jeśli biologiczny ojciec jest inny. Prawo to opiera się na domniemaniu pochodzenia dziecka od męża matki. Aby zaprzeczyć temu domniemaniu, konieczne jest wytoczenie powództwa o zaprzeczenie ojcostwa przed sądem. Zatem samo złożenie pozwu o rozwód przez męża pani Joanny, nie oznacza, że prawnie nie jest on ojcem bliźniąt. Doradca obywatelski poradził pani Joannie złożyć pozew do sądu o zaprzeczenieu ojcostwa.

2. Ustalenie ojcostwa

W przypadku dzieci urodzonych poza małżeństwem, ojcostwo można ustalić na podstawie testów DNA, które dostarczają najbardziej wiarygodnych wyników, lub poprzez sądowe postępowanie dowodowe. W przypadku pani Joanny konieczne będzie postępowanie sądowe o ustalenie ojcostwa. Matka dziecka ma prawo żądać ustalenia ojcostwa. Doradca obywatelski wyjaśnił pani Joannie, że sama sprawa o ustalenie ojcostwa jest bezpłatna dla strony wnoszącej pozew, ponieważ jest zwolniona z kosztów sądowych. Jednak kluczowy i najdroższy element to sądowe badanie DNA, którego koszt może wynieść od ok. 1500 do nawet 2000 zł, zależnie od laboratorium i procedur. 

3. Alimenty

Po sądowym ustaleniu ojcostwa, matka dziecka ma prawo dochodzić od ojca alimentów. W jednym pozwie można jednocześnie wnieść o ustalenie ojcostwa i o zasądzenie alimentów czyli w jednym pozwie można domagać się obu tych świadczeń. Sąd ustala ich wysokość na podstawie potrzeb dziecka i możliwości zarobkowych ojca. Pozew o ustalenie ojcostwa i alimenty należy wnieść do sądu rejonowego właściwego dla miejsca zamieszkania pozwanego lub dziecka. Doradca poinformował panią Joannę, iż może ona wnioskować do sądu o zabezpieczenie alimentów na czas trwania procesu. Jest to swoista zaliczka na utrzymanie dziecka do czasu prawomocnego wyroku.

Doradca obywatelski poinformował panią Joannę, iż może ona domagać się od ojca dzieci pokrycia kosztów związanych z ciążą oraz trzymiesięcznego utrzymania matki w okresie okołoporodowym. Zakres obowiązków ojca obejmuje koszty wyżywienia, odzieży, mieszkania, leków i innych niezbędnych środków w tym okresie, a także wydatki związane z wyprawką dla dziecka. Warunek: Aby domagać się tych alimentów, należy najpierw uwiarygodnić ojcostwo mężczyzny.

4. Opieka nad dziećmi

Sąd ustala opiekę nad dzieckiem. Głównym kryterium jest zawsze dobro dziecka. Możliwe są różne modele opieki: jednostronna, gdzie jeden rodzic otrzymuje pełną władzę rodzicielską (często przy ograniczeniu lub pozbawieniu jej drugiego), lub naprzemienna, gdzie oboje rodzice dzielą się władzą i opieką, o ile potrafią ze sobą współpracować. 

Władza rodzicielska związana jest z prawem i obowiązkiem wychowania dziecka, sprawowania pieczy nad nim i nad jego majątkiem, a także związana jest z przedstawicielstwem ustawowym co wiąże się z obowiązkiem podejmowania decyzji za dziecko, które ze względu na swój wiek nie jest w stanie podejmować samodzielnych rozsądnych decyzji. 

Doradca obywatelski poinformował panią Joannę, iż pozbawienie władzy rodzicielskiej to postępowanie sądowe, które następuje, gdy rodzic nie wykonuje swoich obowiązków wobec dziecka lub ich nadużywa, a jego dalsze sprawowanie władzy zagraża dobru dziecka. Sąd może orzec pozbawienie władzy rodzicielskiej w sytuacjach takich jak trwałe przeszkody (np. choroba, długi pobyt w więzieniu), nadużywanie władzy, rażące zaniedbania (np. przemoc, uzależnienia) czy trwałe nieinteresowanie się dzieckiem. Jest to środek ostateczny, a o jego orzeczeniu decyduje sąd opiekuńczy po przeprowadzeniu postępowania dowodowego. W przypadku pani Joanny może mieć zastosowanie przesłanka trwałego nieinteresowania się dziećmi. (Art. 111 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego). 

W sytuacji wnioskowania o pozbawienie władzy rodzicielskiej, z powodu całkowitego braku kontaktu z drugim rodzicem, warto przedłożyć informację o braku wiedzy gdzie aktualnie drugi rodzic zamieszkuje i że przejawia całkowity brak zainteresowania.

Pozbawienie władzy rodzicielskiej oznacza utratę praw do podejmowania decyzji o życiu dziecka, np. dotyczących edukacji, leczenia czy zarządzania majątkiem, ale nie zawsze oznacza zakaz kontaktu z dzieckiem.

Doradca poinformował panią Joannę, iż w przypadku pozbawienia władzy rodzicielskiej ojca dzieci, opiekę nad dziećmi sprawuje matka. 

Pozbawienie władzy rodzicielskiej nie zwalnia ojca z obowiązku płacenia alimentów na utrzymanie dziecka.

Podstawa prawna:
Kodeks rodzinny i opiekuńczy

Opracowała: Anna Pieślak-Hamerska

Pan Janusz posiada spółdzielcze lokatorskie prawo do lokalu. Jego wkład mieszkaniowy opiewa na ok. 50 tys. zł. Jednocześnie pan Janusz jest zadłużony na blisko 150 tys. zł. Pan Janusz chciałby dokonać darowizny wkładu mieszkaniowego na rzecz swojej wnuczki aby to ona stała się członkiem spółdzielni i posiadała lokatorskie prawo do lokalu. Pan Janusz zgłosił się do doradcy obywatelskiego z pytaniem, czy może dokonać tej darowizny dla wnuczki a następnie złożyć wniosek o upadłość konsumencką. 

Podejmując decyzję o ogłoszeniu upadłości konusmenckiej, pan Janusz musi zwrócić uwagę na potencjalne zagrożenia związane z rozporządzeniem majątkiem dokonanym przed złożeniem wniosku do sądu. Wielu dłużników, chcąc zatrzymać najbardziej istotne elementy ich dorobku, postanawia dokonać darowizny na rzecz dzieci lub współmałżonka. Należy pamiętać, że nie zawsze taka darowizna będzie skuteczna, a wierzyciele mogą upomnieć się o darowany majątek.

Darowizna polega na nieodpłatnym wyzbyciu się składników majątku na rzecz innej osoby. Po jej dokonaniu dłużnik nie jest już właścicielem darowanych dóbr majątkowych, a zatem wierzyciel traci możliwość zaspokojenia swoich roszczeń w całości lub w części.

Darowizna przed ogłoszeniem upadłości

Przepisy prawa upadłościowego mówią wprost o bezskuteczności czynności nieodpłatnych, które zostały dokonane rok przed złożeniem wniosku o ogłoszenie upadłości. Darowizna dokonana w roku poprzedzającym złożenie wniosku o ogłoszenie upadłości jest bezskuteczna z mocy prawa. Oznacza to, że w relacjach między wierzycielem, syndykiem, a osobą trzecią, która otrzymała korzyść majątkową w wyniku darowizny przyjmuje się, jak gdyby czynności prawnej nie dokonano. Najprościej mówiąc, przedmiot darowizny będzie częścią masy upadłości i pomimo wyzbycia się go, posłuży do zaspokojenia wierzycieli.

Kluczowe są terminy, w których można żądać uznania czynności za bezskuteczną w tym trybie. Nie można żądać uznania czynności za bezskuteczną po upływie dwóch lat od dnia ogłoszenia upadłości. Termin ten nie ma zastosowania, gdy żądanie uznania czynności za bezskuteczną zgłoszone zostało w drodze zarzutu w toku postępowania.

Darowizna po ogłoszeniu upadłości 

Po ogłoszeniu upadłości konsumenckiej zarząd nad majątkiem dłużnika przejmuje syndyk. W praktyce oznacza to, że upadły nie może samodzielnie rozporządzać swoim majątkiem wchodzącym w skład masy upadłości. Czynności prawne dotyczące mienia wchodzącego do masy – w tym m.in. darowizna składnika masy – będą nieważne z mocy prawa. Podobnie w okresie wykonywania planu spłaty upadły nie może dokonywać takich czynności prawnych w zakresie swojego majątku, które mogłyby pogorszyć jego zdolność do wykonywania planu spłaty wierzycieli. 

Pan Janusz może dokonać darowizny dla wnuczki jednak wniosek o upadłość konusmencką powinien złożyć nie wcześniej niż po roku od dokonania tej czynności prawnej.

Podstawa prawna:
Prawo upadłościowe

Autorka: Anna Pieślak-Hamerska

Pani Alina pracuje w firmie zatrudniającej 30 pracowników. Pani Alina nie przyjęła nowych warunków pracy i płacy zaproponowanych przez pracodawcę. Pani Alina wiedziała, że pracodawca ma kłopoty z płynnością finansową i jest zmuszony szukać sposobów ich rozwiązania jednak nie mogła przyjąć tak rażąco niekorzystnych zaproponowanych przez pracodawcę nowych warunków wynagrodzenia. Pani Alina zwróciła się do doradcy obywtaelskiego z pytaniem, czy przysługuje jej odprawa?

Doradca wyjaśnił pani Alinie, że w orzecznictwie przyjmuje się, iż art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 13 marca 2003 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn niedotyczących pracowników ma zastosowanie także do rozwiązania stosunku pracy w sytuacji, gdy następuje ono po dokonaniu wypowiedzenia zmieniającego tj. w rezultacie odmowy przyjęcia przez pracownika nowych warunków pracy lub płacy.

Zgodnie z art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 13 marca 2003 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn niedotyczących pracowników (Dz. U. z 2018 r. poz. 1969 ze zm.) przepisy o wypowiadaniu stosunków pracy w ramach grupowego zwolnienia oraz przepisy o odprawie pieniężnej z tytułu rozwiązania stosunku pracy w ramach grupowego zwolnienia stosuje się odpowiednio w razie konieczności rozwiązania przez pracodawcę zatrudniającego co najmniej 20 pracowników stosunków pracy z przyczyn niedotyczących pracowników, jeżeli przyczyny te stanowią wyłączny powód uzasadniający wypowiedzenie stosunku pracy lub jego rozwiązanie na mocy porozumienia stron, a zwolnienia w okresie nieprzekraczającym 30 dni obejmują mniejszą liczbę pracowników niż określona w art. 1 ustawy, tj.:

• 10 pracowników, gdy pracodawca zatrudnia mniej niż 100 pracowników,
• 10% pracowników, gdy pracodawca zatrudnia co najmniej 100, jednakże mniej niż 300 pracowników,
• 30 pracowników, gdy pracodawca zatrudnia co najmniej 300 lub więcej pracowników.

Odprawa przysługuje pracownikowi jeżeli konieczność rozwiązania przez pracodawcę zatrudniającego co najmniej 20 pracowników stosunków pracy następuje z przyczyn niedotyczących pracowników o ile przyczyny te stanowią wyłączny powód uzasadniający wypowiedzenie stosunku pracy.

Jako „wyłączny powód uzasadniający rozwiązanie stosunku pracy” należy rozumieć sytuację, w której bez zaistnienia przyczyn niedotyczących pracowników nie zostałaby podjęta indywidualna decyzja o zwolnieniu pracownika (zob. wyrok SN z dnia 10 października 1990 r., I PR 319/90). Chodzi więc o sytuację, w której przyczyny rozwiązania stosunku pracy leżące po stronie pracownika (o ile występują) same w sobie nie stanowiłyby podstawy podjęcia decyzji o rozwiązaniu stosunku pracy.

Jak wyjaśnił Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 6 stycznia 2009 r., II PK 108/08 (LEX nr 738347) odprawa pieniężna przysługuje pracownikowi nie tylko w przypadku wypowiedzenia definitywnego, ale również wypowiedzenia zmieniającego warunki zatrudnienia (warunki pracy lub płacy), gdy stosunek pracy został rozwiązany, ponieważ pracownik nie przyjął zaproponowanych mu przez pracodawcę nowych zmienionych warunków. Podkreślenia wymaga jednak, że Sąd Najwyższy w powołanym wyroku stwierdził również, że to, iż rozwiązanie stosunku pracy następuje w trybie wypowiedzenia zmieniającego, a nie w drodze wypowiedzenia definitywnego, ma jedynie znaczenie dla oceny, czy przyczyny z art. 1 ust. 1 ustawy o grupowych zwolnieniach stanowią wyłączny powód uzasadniający rozwiązanie stosunku pracy.

Oznacza to, że odmowa przyjęcia nowych warunków pracy przez panią Alinę jako niekorzystnych dla niej, nie stoi na przeszkodzie uznaniu, że przyczyny rozwiązania stosunku pracy leżą wyłącznie po stronie zakładu pracy i z tego powodu należy się pani Alinie odprawa pieniężna.

Podstawa prawna:
Ustawa z dnia 13 marca 2003 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn niedotyczących pracowników 

Autorka: Anna Pieślak-Hamerska

Pani Halina jest schorowaną seniorką na emeryturze. Pani Halina jest nadmiernie zadłużona, zostały wszczęte wobec niej egzekucje komornicze. Pani Halina słyszała o możliwości ogłoszenia upadłości konsumenckiej, jak również o tym, że wniosek o upadłość konsumencką a następnie postępowanie upadłościowe, prowadzone są na specjalnej platformie internetowej w systemie Krajowego Rejestru Zadłużonych. Pani Halina chciałaby ogłosić upadłość konsumencką, jednak sama nie poradzi sobie ani w sporządzeniu wniosku ani w wymianie dokumentów z syndykiem i sądem. Pani Halina potrzebuje profesjonalnego wsparcia na każdym etapie postępowania upadłościowego począwszy od sporządzenia wniosku po upadłość konsumencką. Wtedy będzie się czuła bezpiecznie. Pani Halina pyta, czy możliwe jest uzyskanie pełnomocnika z urzędu przed złożeniem wniosku, który pomoże złożyć wniosek o ogłoszenie upadłości i przejść całe postępowanie upadłościowe?

Doradca obywatelski poinformował panią Halinę, że jest taka możliwość. Stosuje się przepisy takie, jak w każdym innym postępowaniu sądowym. 

Do wniosku o pełnomocnika z urzędu należy wypełnić oświadczenie o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania zgodnie z obowiązującym wzorem: file:///C:/Users/Poradnictwo_obywatel/Downloads/wzor-oswiadczenia-o-stanie-rodzinnym-majatku-dochodach-i-zrodlach-utrzymania-osoby-fizycznej-ubiegajacej-sie-o-ustanowienie-adwokata-lub-radcy-prawnego%20(18).pdf 

Wniosek składa się do sądu rejonowego – wydziału właściwego do rozpoznawania spraw upadłościowych. 

Doradca poinformował panią Halinę, że sądy bardzo niechętnie przyznają pełnomocników z urzędu do postępowań upadłościowych. Są to przypadki naprawdę wyjątkowe. 

Doradca obywatelski poinformował panią Halinę, że konsumenci-dłużnicy mogą korzystać z punktów nieodpłatnego poradnictwa obywatelskiego. Zawsze w takich punktach można uzyskać pomoc w zakresie sporządzenia wniosku o upadłość konsumencką i/lub złożenia pism do sądu za pośrednictwem Krajowego Rejestru Zadłużonych.

Należy też wiedzieć, że syndycy, choć często starają się pomóc upadłym, to nie są pełnomocnikami upadłych, tylko organami postępowania i niektórych czynności im po prostu nie wolno robić za upadłych.

Doradca obywatelski zachęcił panią Halinę do skorzystania z jego usług w tym zakresie.

Podstawa prawna:
Art. 117 Kodeksu cywilnego

Autorka: Anna Pieślak-Hamerska