Jak przeprowadzić postępowanie spadkowe? Część druga – Dział spadku

Pani Karolina i pani Alicja odziedziczyły po matce mieszkanie w Warszawie oraz działkę z domem całorocznym nad Bugiem. Muszą podzielić się tym majątkiem. Pani Alicja najchętniej sprzedałaby te nieruchomości, bo potrzebuje pieniędzy na spłatę zadłużenia. Pani Karolina ze względów sentymentalnych chciałaby zachować działkę nad Bugiem. Panie są w dobrych relacjach i po wstępnej wycenie doszły do wniosku, że wartość działki z domem odpowiada wartości mieszkania w Warszawie. Chciałyby więc tak podzielić się majątkiem, żeby pani Karolinie przypadła w udziale działka, a pani Alicji mieszkanie, które będzie mogła sprzedać. Pytają doradcy obywatelskiego, jak mają dopełnić formalności?

W postanowieniu o stwierdzeniu nabycia spadku sąd wskazuje tylko udziały, w jakich poszczególni spadkobiercy dziedziczą po zmarłym. To samo jest w dokumencie poświadczenia dziedziczenia, sporządzonym przez notariusza. Nie wskazuje się tam obiektów czy przedmiotów wchodzących w skład spadku.

To w kolejnym, drugim etapie postępowania spadkowego następuje podział masy spadkowej. Prawo do wystąpienia o dział spadku nie przedawnia się, a więc można to zrobić w każdym momencie nawet po 10 czy po 20 latach od śmierci spadkodawcy.

Jeżeli spadkobierca jest tylko jeden, przeprowadzanie postępowania o dział spadku nie będzie konieczne.

Dział spadku może być dokonany przed sądem lub przed notariuszem.

Poprzez notariusza umowę o dział spadku można sporządzić nawet tego samego dnia, co stwierdzenie nabycia spadku, ale to tylko w przypadku, gdy wszyscy spadkobiercy czy ich pełnomocnicy są zgodni co do podziału spadku.

Natomiast postępowanie o dział spadku na drodze sądowej, będzie przeprowadzone zarówno gdy spadkobiercy są zgodni co do podziału, jak również gdy występuje między nimi konflikt.

W sądzie oba rozstrzygnięcia będą wydane w osobnych postanowieniach – w pierwszej kolejności sąd wyda postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku, następnie poczeka na jego uprawomocnienie się i dopiero, jeśli uczestnicy sprawy nie wniosą apelacji, będzie rozstrzygał w sprawie działu spadku.

Zarówno u notariusza jak i w sądzie to spadkobierca musi zaprezentować projekt działu spadku. We wniosku o dział spadku można zaproponować przyznanie jednemu spadkobiercy całego majątku spadkowego z obowiązkiem spłaty na rzecz pozostałych spadkobierców albo przyznanie spadkobiercom poszczególnych składników majątkowych z obowiązkiem spłat lub bez obowiązku spłat.

W razie sporu między spadkobiercami co do podziału spadku, sąd rozstrzygnie sprawę, biorąc pod uwagę najlepszy, zdaniem sądu, podział składników majątkowych. Od orzeczenia wydanego przez sąd, każda ze stron będzie mogła się odwołać, składając apelację.

Niezależnie od sposobu nabycia spadku, każdy spadkobierca, który zdecyduje się przyjąć majątek po zmarłej osobie, musi pamiętać o obowiązku złożenia stosownego zeznania lub zawiadomienia podatkowego do urzędu skarbowego. Ma na to 1 miesiąc od chwili uprawomocnienia się postanowienia sądowego w sprawie stwierdzenia nabycia spadku albo uzyskania aktu poświadczenia dziedziczenia.

Jedyną możliwością uniknięcia załatwiania formalności skarbowych związanych ze spadkiem jest jego odrzucenie. 

W przypadku pani Alicji i pani Karoliny, sprawa działu spadku jest o tyle prosta, że panie uzgodniły między sobą, co której przypadnie w udziale. Teraz pozostaje im tylko zdecydować, gdzie załatwić formalności – jeśli zdecydują się na notariusza, sprawa zostanie załatwiona „od ręki”, oczywiście po dostarczeniu do biura notarialnego wszystkich niezbędnych dokumentów, dotyczących nieruchomości, których zebranie może również zająć trochę czasu. Ale takie rozwiązanie jest kosztowniejsze niż sprawa w sądzie. Opłata notarialna będzie uzależniona od wartości nieruchomości – jeśli ich wartość przekracza 1.000.000 zł, opłata może wynieść nawet kilka tysięcy złotych. 

Tańsze, choć wymagające znacznie więcej czasu, będzie zwrócenie się z wnioskiem o dział spadku do sądu. W sądzie pobiera się od wniosku o dział spadku opłatę stałą w kwocie 500 zł, ale w przypadku, gdzie mamy zgodny projekt podziału spadku, pobiera się niższą opłatę stałą – a mianowicie 300 zł. Opłatę stałą w kwocie 1.000 złotych pobiera się od wniosku o dział spadku połączony ze zniesieniem współwłasności, a jeżeli zawiera on zgodny projekt działu spadku i zniesienia współwłasności, pobiera się opłatę stałą w kwocie 600 złotych.

Podstawa prawna:
Kodeks cywilny
Ustawa o podatku od spadków i darowizn.

Autorka: Beata Klimkiewicz

Jak przeprowadzić postępowanie spadkowe? Część I – nabycie spadku

Pan Karol dwa miesiące temu stracił matkę. Wraz z bratem są jej jedynymi spadkobiercami. Po zmarłej zostało mieszkanie własnościowe i konto w banku. Mieszkanie było własnością obojga rodziców, ale po śmierci ojca 6 lat temu, nikt nie pomyślał o przeprowadzeniu postępowania spadkowego. Teraz bracia chcieliby sprzedać to mieszkanie, ale w księgach wieczystych właścicielami są obydwoje rodzice. Chcieliby też dowiedzieć się, czy na koncie bankowym matki pozostały jakieś pieniądze. Pogrzeb kosztował 15.000 zł, musieli dopłacić 11.000 zł do tego, co na pogrzeb otrzymali z ZUS, więc oszczędności mamy na koncie mogłyby umożliwić im choć częściowe pokrycie kosztów pogrzebu. Udali się do doradcy obywatelskiego, żeby zapytać, jakich formalności muszą dopełnić, aby formalnie uzyskać spadek.

Przepisy nie nakładają na spadkobierców obowiązku przeprowadzenia postępowania spadkowego. Postępowanie spadkowe jest jednak niezbędne do tego, aby formalnie potwierdzić prawa do nabytego spadku i przejąć uzyskane w spadku składniki majątkowe np. dokonać wpisu w księdze wieczystej czy pobrać pieniądze z konta bankowego spadkodawcy. Dlatego bracia muszą przeprowadzić postępowanie spadkowe po ojcu i po matce. 

Może się to odbyć u notariusza albo na drodze sądowej, przy czym każda form wiąże się z nieco innymi kosztami. 

Postępowanie spadkowe składa się zazwyczaj z dwóch etapów. 

Pierwszym etapem jest postępowanie w przedmiocie stwierdzenia nabycia spadku, podczas którego zakreślony zostaje jedynie krąg spadkobierców ustawowych lub testamentowych i udziały, jakie każdy z nich dziedziczy. Na tym pierwszym etapie można już zakończyć postępowanie spadkowe w przypadku, kiedy jest tylko jeden spadkobierca lub gdy nie ma potrzeby dzielenia spadku pomiędzy spadkobierców.

Drugim etapem jest dział spadku, na mocy którego poszczególne przedmioty wchodzące w skład spadku zostają przydzielone konkretnym spadkobiercom.

Postępowanie spadkowe możemy przeprowadzić sądownie, albo u notariusza (przy spełnieniu pewnych warunków wymienionych dalej). Notarialne postępowanie spadkowe jest możliwe tylko wtedy, gdy pomiędzy spadkobiercami i rodziną zmarłego panują dobre relacje i nikt nie kwestionuje ostatniej woli spadkodawcy. W pierwszym etapie, aby można było poświadczyć dziedziczenie u notariusza, koniecznym jest stawienie się u niego wszystkich spadkobierców lub ich pełnomocników. Jeśli warunku tego nie można spełnić, pozostaje tylko postępowanie sądowe.

Sądowe postępowanie spadkowe w sprawie stwierdzenia nabycia spadku musi być przeprowadzone przez sąd ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy, ale jeżeli miejsca jego zwykłego pobytu w Polsce nie da się ustalić, postępowanie przeprowadza się przed sądem miejsca, w którym znajduje się majątek spadkowy lub jego część. W związku z tym, że w przypadku pana Karola jedno i drugie z rodziców mieszkało i umarło w tej samej miejscowości, bracia mogą zwrócić się z jednym wnioskiem do tego samego sądu i przeprowadzić dwa postępowania spadkowe za jednym razem.

Znacznie szybciej przeprowadza się postępowanie spadkowe u notariusza, ale warunkiem takiego załatwienia sprawy jest obecność u notariusza wszystkich osób powołanych do dziedziczenia lub ich pełnomocników. Akt poświadczenia dziedziczenia może zostać przygotowany przez każdego notariusza, którego wybiorą spadkobiercy. Może to być osoba z dowolnie wybranej kancelarii notarialnej bez względu na to, gdzie znajduje się majątek wchodzący w skład spadku, czy gdzie mieszkał spadkodawca.

Zgodnie z obowiązującymi przepisami, spadkobierca ma trzy możliwości przy nabywaniu spadku:

– może przyjąć spadek wprost – bez ograniczenia odpowiedzialności za długi spadkowe, ma na to 6 miesięcy; 

– może przyjąć spadek z dobrodziejstwem inwentarza – z ograniczeniem odpowiedzialności za długi spadkowe do wysokości stanu czynnego spadku;

– może spadek odrzucić, ale na to ma tylko 6 miesięcy od śmierci spadkodawcy lub od momentu, kiedy dowiedział się o swoim powołaniu do dziedziczenia.

Występując o dokument nabycia spadku, należy czy to w sądzie, czy u notariusza przedstawić następujące dokumenty i informacje:

  1. Akt zgonu spadkodawcy

2. Akty urodzenia spadkobierców (w przypadku zamężnych kobiet, jeśli zmieniły nazwisko – akt zawarcia małżeństwa)

3. Testament (jeśli został spisany).

4. Dane spadkobierców (imiona i nazwiska, nr PESEL, miejsce zamieszkania).

Notarialne poświadczenie dziedziczenia przed notariuszem jak i stwierdzenie nabycia spadku w sądzie mają takie same skutki prawne i mogą być podstawą do dokonania wpisu np. w księgach wieczystych; można też na ich podstawie sprzedać mieszkanie, jeśli wszyscy spadkobiercy wyrażą taką wolę. Dokumenty te złożone w banku, pozwalają na dostęp do funduszy zmarłego w częściach wskazanych dla poszczególnych spadkobiorców, o ile spadkodawca nie dokonał dyspozycji wkładem na wypadek śmierci (wówczas takie oszczędności do spadku nie wchodzą). A także możemy zwrócić się do dowolnego banku z dyspozycją sprawdzenia, w jakich bankach spadkodawca ulokował swoje oszczędności.

W postanowieniu o stwierdzeniu nabycia spadku sąd wskazuje tylko udziały, w jakich poszczególni spadkobiercy dziedziczą po zmarłym. To samo jest w dokumencie poświadczenia dziedziczenia, sporządzonym przez notariusza. Nie wskazuje się tam obiektów czy przedmiotów wchodzących w skład spadku.

W przypadku pana Karola, żeby móc dysponować mieszkaniem rodziców, synowie muszą przeprowadzić postępowanie spadkowe po ojcu i po matce. Jeśli są zgodni, najszybszym sposobem będzie przeprowadzenie postępowania spadkowego u notariusza. Jeśli w skład spadku wchodzi tylko mieszkanie i pieniądze na koncie, a są zgodni co do sprzedaży i swoich udziałów w spadku, bracia mogą zrezygnować z formalnego działu majątku, gdyż akt poświadczenia dziedziczenia spisany u notariusza wystarczy im do przeprowadzenia wszelkich czynności prawnych. 

Podstawa prawna:
Kodeks cywilny
Kodeks postępowania cywilnego

Autorka: Beata Klimkiewicz

Jak sporządzić testament?

Pani Ola ostatnio rozmawiała z mężem na temat, jak rozporządzą majątkiem na wypadek swojej śmierci. Pan Jerzy stwierdził, że decyzję o swojej ostatniej woli powinni przeprowadzić raczej osobno, gdyż nie wiadomo, które z nich odejdzie pierwsze. Nie wiadomo przecież kiedy to nastąpi i nie wiadomo też, co zostanie z ich majątku do tego czasu. Pan Jerzy najchętniej skorzystałby z pomocy notariusza, bo nie wie, ”jak się za to zabrać”, natomiast pani Ola uważa, że szkoda pieniędzy, bo słyszała, że samodzielne spisanie testamentu nie jest sprawą skomplikowaną, a taki testament nie różni się niczym od dokumentu sporządzonego u notariusza. Postanowili, że zgłoszą się do doradcy obywatelskiego, u którego dowiedzą się, jak spisać testament „na własną rękę”.

Testament może sporządzić każda osoba, która posiada pełną zdolność do czynności prawnych, czyli ukończyła 18 lat i nie jest ubezwłasnowolniona. 

Spisanie testamentu nie jest sprawą trudną, należy jednak przy jego sporządzaniu uwzględnić kilka istotnych reguł.

Testament przygotowany własnoręcznie przez spadkodawcę – testatora powinien:

  1. Być spisany odręcznie (nie na komputerze).
  2. Zawierać datę. Można sporządzić wiele testamentów, ale co do zasady ważny jest tylko testament z najświeższą datą, gdyż napisanie kolejnego testamentu unieważnia poprzedni. I to niezależnie od jego formy – testament spisany w domu odręcznie może poprzez samą swoją datę unieważnić testament spisany wcześniej aktem notarialnym. Dlatego postawienie daty jest tak istotne. Gdy jednak spadkodawca sporządza nowy testament i nie zaznacza w nim, że poprzedni odwołuje, odwołaniu ulegają tylko te postanowienia poprzedniego testamentu, których nie można pogodzić z treścią nowego.
  3. Zawierać podpis spadkodawcy pod treścią testamentu (nie w innym miejscu).
  4. Zawierać dane spadkobierców – imiona i nazwiska oraz w miarę możności inne ich dane, pozwalające na identyfikację i lokalizację (datę urodzenia, adres, ewentualnie stopień pokrewieństwa) i określać ich udział w dziedziczonym majątku – składników majątku w testamencie nie trzeba wymieniać.
  5. Ewentualnie w testamencie powinny się znaleźć dokładne dane osoby, którą spadkodawca chciałby wydziedziczyć. Trzeba jednak wtedy umotywować swoją decyzję o wydziedziczeniu, które może nastąpić tylko wówczas jeśli ustawowy spadkobierca wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego, dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób rażącej obrazy czci albo umyślnego przestępstwa przeciwko ich życiu, zdrowiu, czy wolności lub uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.

Uwaga! Nie można sporządzić testamentu wspólnego z inną osobą np. ze współmałżonkiem. Swój testament każdy musi spisać oddzielnie.

Jeśli spadkodawca chciałby zapisać w testamencie poszczególne części majątku poszczególnym osobom, powinien się raczej udać do notariusza. Co prawda nie ma obowiązku sporządzania testamentu w formie aktu notarialnego, bez względu na to, co jest w nim zapisane, jeśli jednak chcemy przeznaczyć w testamencie konkretną rzecz dla danej osoby, czyli sporządzić zapis windykacyjny, to może to nastąpić tylko w formie aktu notarialnego.

Testament notarialny jest sporządzany u notariusza i podlega opłatom. Do jego głównych zalet należy zwiększona pewność rozrządzenia. Notariusz dopełni warunków formalnych, dokładnie wytłumaczy wszystkie niejasności oraz upewni się, że spadkodawca jest świadomy tego, co robi. Zmniejszy to ryzyko ewentualnego późniejszego podważania testamentu. 

Koszt sporządzenia testamentu zależy od rodzaju jego zapisów. Najprostszy testament notarialny to koszt ok. 100 zł. 

Testament notarialny może na prośbę testatora zostać zarejestrowany w Notarialnym Rejestrze Testamentów (NORT) utworzonym przez Krajową Radę Notarialną. Warto rozważyć rejestrację testamentu, ponieważ dla spadkodawcy jest bezpłatna, a jednocześnie umożliwia zainteresowanym szybkie odszukanie testamentu po jego śmierci. W rejestrze można zarejestrować testament sporządzony w formie aktu notarialnego oraz testament własnoręczny, jeżeli jest przechowywany u notariusza.

Autorka: Beata Kimkiewicz

Jakie formalności trzeba załatwić po śmierci bliskiej osoby w związku z pogrzebem?

Pani Lena znienacka owdowiała. Mąż zmarł w szpitalu i pani Lena powinna zorganizować pogrzeb, ale z emerytury niewiele jej w tym miesiącu zostało a na wspólnym koncie z mężem nie ma wystarczających środków, żeby sfinansować całość pogrzebu. Pani Lena wie, że mąż ma na swoim koncie oszczędności – pracował do ostatniej chwili i dobrze zarabiał a na konto wspólne co miesiąc przelewał pieniądze „na życie”, które były tylko częścią jego wynagrodzenia, resztę odkładał „na czarną godzinę”. Pani Lena nie jest do jego konta upoważniona i nie może sprawdzić, jaką sumę zgromadził. Mąż nie pozostawił testamentu a pani Lena nie wie, czy musi coś robić w sprawie spadku, bo oprócz mieszkania i osobnego konta w banku nic nie posiadał. Mają dwóch dorosłych synów, ale obecnie jeden syn jest bez pracy a drugi musi utrzymywać rodzinę. Pani Lena wolałaby nie pożyczać pieniędzy, bo boi się zadłużenia. Zwróciła się do doradcy obywatelskiego z pytaniem, jakie formalności czekają ją w związku ze śmiercią męża i skąd mogłaby wziąć pieniądze na pogrzeb.

Zasiłek pogrzebowy przysługuje osobie, która poniosła koszty pogrzebu po śmierci: 

  1. osoby, która ma przyznaną emeryturę lub rentę,
  2. osoby, która ma przyznaną emeryturę pomostową,
  3. osoby, która jest ubezpieczona w ZUS,
  4. osoby, która ma przyznane nauczycielskie świadczenie kompensacyjne,
  5. osoby, która zmarła w czasie pobierania zasiłku chorobowego albo świadczenia rehabilitacyjnego po ustaniu ubezpieczenia,
  6. osoby, która w dniu śmierci nie miała przyznanej emerytury lub renty, lecz spełniała warunki do jej uzyskania,
  7. cywilnej niewidomej ofiary działań wojennych, która pobierała świadczenie pieniężne,
  8. osoby, która pobierała świadczenie przedemerytalne lub zasiłek przedemerytalny,
  9. osoby, która pobierała rentę socjalną,
  10. osoby, która zmarła wskutek wypadku lub choroby zawodowej powstałych w szczególnych okolicznościach,
  11. osoby, która pobierała rentę z tytułu wypadku lub choroby zawodowej powstałych w szczególnych okolicznościach,
  12. członka rodziny osoby wymienionej w punktach 1–4, 8 i 11,
  13. osoby, która nie miała własnego tytułu do ubezpieczeń, ale była członkiem rodziny osoby ubezpieczonej.

Zasiłek pogrzebowy wynosi 4 000 zł (stan na kwiecień 2022 roku) niezależnie od kwoty poniesionych kosztów pogrzebu i aby go uzyskać należy złożyć w jednostce ZUS wniosek na odpowiednim formularzu (Z-12). Można to zrobić osobiście, przesłać pocztą lub przez Platformę Usług Elektronicznych ZUS (PUE ZUS). Wniosek należy złożyć w ciągu 12 miesięcy od dnia śmierci osoby. Po tym terminie następuje przedawnienie roszczeń. Zasiłek zostanie wypłacony w ciągu 30 dni kalendarzowych od złożenia wszystkich dokumentów.  

Zasiłek pogrzebowy przysługuje: członkowi rodziny, pracodawcy, domowi pomocy społecznej, gminie, powiatowi, osobie prawnej kościoła lub związku wyznaniowego, osobie obcej – w przypadku, jeżeli pokryła koszty pogrzebu.

Jeżeli pogrzeb organizowany jest przez zakład pogrzebowy, a osobą zajmującą się pochówkiem jest krewny w pierwszej linii zmarłego, to do ZUS o zasiłek może wystąpić zakład pogrzebowy, po otrzymaniu odpowiedniego upoważnienia. Wtedy rozliczając się z zakładem pogrzebowym trzeba już tylko zapłacić różnicę, jaka powstanie po odliczeniu zasiłku (4.000 zł) od kosztów pogrzebu.

Aby zwrócić się do zakładu pogrzebowego i rozpocząć formalności pogrzebowe potrzebny będzie akt zgonu zmarłego. O akt zgonu należy wystąpić do urzędu stanu cywilnego właściwego miejscu zgonu zmarłego. Urzędnik sporządza akt zgonu na podstawie karty zgonu. Po otrzymaniu karty w szpitalu lub od lekarza, który stwierdził zgon, trzeba udać się z nią do urzędu stanu cywilnego i wypisać tam wniosek o akt zgonu. Jest on wydawany na miejscu „od ręki” tak, żeby było można od razu przystąpić do załatwiania formalności pogrzebowych. Warto wziąć kilka wypisów z aktu zgonu, gdyż będzie potrzebny również przy późniejszych formalnościach spadkowych, jak również przy ewentualnym występowaniu o rentę rodzinną czy zwrot kosztów pogrzebu do banku. Po zarejestrowaniu zgonu odpis skrócony aktu zgonu wydawany jest bezpłatnie. Opłatę skarbową uiszcza się za każdy kolejny odpis.

Pani Lena, przy okazji pobytu w urzędzie stanu cywilnego pobrała również swój akt małżeństwa oraz akt urodzenia syna i akt małżeństwa drugiego syna – te dokumenty potrzebne jej będą do przeprowadzenia postępowania spadkowego (akt urodzenia czy akt małżeństwa przedstawiany u notariusza lub dołączany do wniosku o stwierdzenie nabycia spadku do sądu powinien być pobrany w ciągu ostatnich 3 miesięcy).

Obecnie zdarza się, że na odpisy aktów urodzenia trzeba czekać kilka tygodni, dobrze więc połączyć te sprawy podczas wizyty w urzędzie, jeśli planowane jest przeprowadzenie wkrótce postępowania spadkowego. 

Jeśli zmarły miał konto w banku, istnieje możliwość pokrycia kosztów pogrzebu z jego konta, jeszcze przed przeprowadzeniem postępowania spadkowego. Osoba, która zorganizuje pogrzeb, może udać się do banku i żądać zwrotu poniesionych z tego tytułu wydatków. Wystarczy, że przedstawi akt zgonu oraz rachunki, potwierdzające wysokość poniesionych kosztów. Nie ma przy tym znaczenia, czy taka osoba jest spadkobiercą zmarłego, czy też nie.

Pani Lena na krótko może pożyczyć pieniądze od kuzynki, zwróci jej te pieniądze jak tylko bank wypłaci pieniądze z konta męża na podstawie faktury za pogrzeb. 

Podstawa prawna:
Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.
Prawo bankowe
Kodeks cywilny
 

Autor: Beata Klimkiewicz

 

 

Jak przeprowadzić ubezwłasnowolnienie bliskiej osoby?

Pani Eugenia w kilka lat po przejściu na emeryturę zaczęła zachowywać się w dziwny sposób. Dzień zaczął jej się mylić z nocą, potrafiła w piżamie i kapciach wyjść do sklepu a tuż po zjedzeniu obiadu, dopytywać się o obiad i uparcie twierdzić, że jeszcze nie jadła i odczuwa głód. Po pewnym czasie w ogóle przestała jeść, pić i przyjmować leki. Nie chciała się poddać leczeniu, mimo że kilka razy zasłabła. Odmówiła też pójścia do szpitala, gdy wezwane pogotowie chciało ją zabrać na badania i dalszą obserwację. Jej syn przerażony stanem matki zadbał o opiekunkę, która zamieszkała z panią Eugenią. Pani Eugenia, mimo, że zazwyczaj była łagodną osobą, postanowiła pożegnać z domu opiekunkę i próbowała ją pobić, ganiając za nią po całym domu. Wyraziła bardzo stanowczo wolę, że chce mieszkać w swoim domu sama. W związku z faktem, że w jej obecnym stanie pani Eugenia już nie może mieszkać sama, bo to zagraża jej zdrowiu i życiu, syn zwrócił się do doradcy obywatelskiego z pytaniem, z czym wiąże się proces ubezwłasnowolnienia, bo może powinien ubezwłasnowolnić matkę? 

Ubezwłasnowolnienie bliskiej osoby to trudna decyzja, podejmuje się ją w ostateczności, gdy inne sposoby zapanowania nad trudnym do opanowania zachowaniem bliskiego są już niemożliwe. Wiąże się też z wystąpieniem na drogę sądową i sprawą z udziałem trzech sędziów a także postępowaniem dowodowym z udziałem samego zainteresowanego, biegłych lekarzy takich jak psychiatra, neurolog, psycholog oraz innych uczestników postępowania.

Ubezwłasnowolnienie staje się konieczne, gdy osoba w związku z upośledzeniem umysłowym, chorobą psychiczną lub uzależnieniem zachowuje się w sposób nieracjonalny, nie jest w stanie wyrazić własnej woli i podejmować decyzji w sposób świadomy.

Naczelną zasadą, którą należy się kierować przy decyzji o ubezwłasnowolnieniu, jest dobro osoby, która ma być ubezwłasnowolniona.

Ubezwłasnowolnienie następuje na mocy prawomocnego postanowienia sądu. To zatem sąd rozstrzyga, czy dana osoba jest zdolna właściwie ocenić, czy decyzje które podejmuje wobec siebie i swojego majątku są dla niej korzystne.

W zależności od indywidualnych okoliczności, sąd zasięga opinii lekarza psychiatry, neurologa albo psychologa, których zadaniem jest ustalenie, czy u danej osoby występuje choroba psychiczna, niedorozwój umysłowy albo innego rodzaju zaburzenie psychiczne oraz jaki jest ich wpływ na zakres zdolności tej osoby do racjonalnego podejmowania decyzji. W postępowaniu o ubezwłasnowolnienie sąd bada, czy dana osoba jest w stanie kierować świadomie swym postępowaniem, a jeśli nie, to czy jest to skutkiem jednego z ww. zaburzeń.

Ubezwłasnowolnienie może zostać orzeczone jako częściowe lub całkowite. 

Zgodnie z obowiązującymi przepisami Kodeksu cywilnego: „osoba, która ukończyła lat trzynaście, może zostać ubezwłasnowolniona całkowicie, jeżeli wskutek choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych, w szczególności pijaństwa lub narkomanii, nie jest w stanie kierować swym postępowaniem.

Osoba pełnoletnia może zostać ubezwłasnowolniona częściowo z powodu choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych, w szczególności pijaństwa lub narkomanii, jeżeli stan tej osoby nie uzasadnia ubezwłasnowolnienia całkowitego, lecz potrzebna jest pomoc do prowadzenia jej spraw”.

Dla osoby, która zostanie ubezwłasnowolniona całkowicie, sąd ustanawia opiekuna, chyba że osoba ubezwłasnowolniona pozostaje jeszcze pod władzą rodzicielską (osoby poniżej 18-ego roku życia). Dla osoby ubezwłasnowolnionej częściowo sąd ustanawia kuratora.

Ubezwłasnowolnienie to całkowite albo częściowe pozbawienie człowieka zdolności do czynności prawnych. 

Osoba całkowicie ubezwłasnowolniona nie może samodzielnie wykonywać szeregu czynności prawnych. Do najważniejszych spośród nich zalicza się między innymi podpisywanie umów, sporządzanie testamentu, zawarcie małżeństwa, branie udziału w wyborach, czy zaciąganie kredytów. Ponadto, osoba ubezwłasnowolniona całkowicie nie może sama wyrażać zgody na przeprowadzanie operacji i zabiegów medycznych. Podjęcie decyzji o wykonaniu wymienionych powyżej czynności wymaga uzyskania zezwolenia sądu wydanego na wniosek opiekuna. 

Osoba ubezwłasnowolniona częściowo może samodzielnie dokonać czynności związanych z umowami powszechnie zawieranymi w drobnych, bieżących sprawach życia codziennego. Może swobodnie, bez zgody kuratora, zarządzać swoim zarobkiem, chyba że z ważnych powodów sąd opiekuńczy postanowi inaczej. Może ona również swobodnie rozporządzać przedmiotami majątkowymi, które przedstawiciel ustawowy oddał jej do swobodnego użytku. Większość jednak czynności prawnych, dokonywanych przez osobę ubezwłasnowolnioną częściowo wymaga zatwierdzenia przez kuratora. Będą to wszelkie czynności zobowiązujące i rozporządzające, czyli np.: kupno, sprzedaż, darowizna, zlecenie, najem. 

Opiekunem osoby ubezwłasnowolnionej całkowicie najczęściej zostaje współmałżonek, rodzic lub bliski krewny chorego. W zakresie obowiązków opiekuna prawnego znajdują się przede wszystkim czynności, takie jak sprawowanie opieki nad podopiecznym, zarządzanie posiadanym przez niego majątkiem oraz reprezentowanie go przed różnego rodzaju instytucjami. Opiekun powinien dbać o zapewnienie ubezwłasnowolnionemu niezbędnych środków do życia, a ponadto opieki lekarskiej i bezpieczeństwa. Przynajmniej raz w roku, każdy, kto sprawuje pieczę nad ubezwłasnowolnionym, ma dodatkowo obowiązek przedstawiać sądowi sprawozdanie ze swojego działania. 

Gdy mamy do czynienia z sytuacją ubezwłasnowolnia częściowego, funkcję tę sprawuje kurator.

Aby ubezwłasnowolnić daną osobę, należy złożyć odpowiedni wniosek do sądu. Postępowanie o ubezwłasnowolnienie należy do właściwości sądów okręgowych, orzekających w składzie trzech sędziów zawodowych, właściwych dla miejsca zamieszkania osoby, której dotyczy wniosek o ubezwłasnowolnienie.

Wniosek o ubezwłasnowolnienie może złożyć małżonek osoby, której wniosek dotyczy, jej krewni w linii prostej (tj. rodzic, dziadek, dorosłe dziecko czy wnuk) oraz rodzeństwo, a także prokurator albo przedstawiciel ustawowy danej osoby. Wniosek o ubezwłasnowolnienie podlega opłacie stałej w wysokości 100 zł.

Zgodnie z obowiązującymi prawami człowieka, ubezwłasnowolnienie odbiera człowiekowi możliwość autonomicznego postępowania, dlatego też powinno się je stosować wyłącznie wtedy, gdy jest to niezbędne dla dobra ubezwłasnowolnianej osoby lub gdy poważnie zagraża ona bezpieczeństwu innych ludzi oraz porządkowi publicznemu.

Syn pani Eugenii powinien zatem dobrze rozważyć sprawę i zastanowić się, czy ubezwłasnowolnienie jest jedynym możliwym rozwiązaniem, aby objąć matkę właściwą opieką.

Podstawa prawna:
Kodeks cywilny
Kodeks postępowania cywilnego

Autorka: Beata Klimkiewicz

O jakie świadczenia finansowe może starać się osoba z orzeczonym znacznym stopniem niepełnosprawności?

Pan Włodzimierz pracował ciężko przez całe życie (głównie na budowach) i dobrze zarabiał. W większości pracował „na czarno”, gdyż był to sposób na uniknięcie egzekucji komorniczej. Niestety, dwa lata temu wydarzył się wypadek. Pan Włodzimierz spadł z dachu i uszkodził sobie kręgosłup. Obecnie porusza się na wózku i to głównie po mieszkaniu. Nie ma żadnego dochodu. Do emerytury brakuje mu jeszcze 5 lat, a w związku z tym, że pracował „na czarno”, nie ma prawa do renty. Panem Włodzimierzem opiekuje się jego żona. Ponieważ zabiegi przy nim wymagają nie tylko sił, ale i czasu, żona zrezygnowała z pracy. Ostatnio pan Włodzimierz uzyskał orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności i chciałby się dowiedzieć u doradcy obywatelskiego, czy on albo jego żona mogą z tego tytułu otrzymać jakieś wsparcie finansowe ze środków publicznych?

Doradca obywatelski po zapoznaniu się z sytuacją pana Włodzimierza poinformował go, że jako osoba ze znacznym stopniem niepełnosprawności, może starać się, przy spełnieniu dodatkowych wymagań,  o następujące świadczenia:

Zasiłek pielęgnacyjny

Osoba z orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności może otrzymać zasiłek pielęgnacyjny (o ile nie jest uprawniona do dodatku pielęgnacyjnego). Obecnie kwota tego zasiłku, to 215,84 zł.

Zasiłek pielęgnacyjny przysługuje:

– niepełnosprawnemu dziecku do lat 16;

– osobie niepełnosprawnej w stopniu znacznym w wieku powyżej 16-tego roku życia (to jest przypadek pana Włodzimierza);

– osobie, która ukończyła 75 lat;

– osobie niepełnosprawnej w stopniu umiarkowanym, której niepełnosprawność powstała do 21 roku życia.

Świadczenia dla opiekunów osób z orzeczonym znacznym stopniem niepełnosprawności

Zgodnie z obowiązującym stanem prawnym, opiekunowie osób z niepełnosprawnością, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, mogą ubiegać się o specjalne świadczenia:

  • specjalny zasiłek opiekuńczy lub
  • świadczenie pielęgnacyjne.

Specjalny zasiłek opiekuńczy

Specjalny zasiłek opiekuńczy przysługuje osobom, na których zgodnie z przepisami, ciąży obowiązek alimentacyjny, a także małżonkom, jeżeli:

  • nie podejmują zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej lub
  • rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej

w celu sprawowania stałej opieki nad osobą, legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności, łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby, w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna niepełnosprawnego w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Specjalny zasiłek opiekuńczy przysługuje, jeżeli łączny dochód rodziny osoby sprawującej opiekę oraz rodziny osoby wymagającej opieki w przeliczeniu na osobę nie przekracza kwoty kryterium dochodowego wynoszącego 764 zł netto (na podstawie dochodów z roku poprzedzającego okres zasiłkowy, z uwzględnieniem utraty i uzyskania dochodu).

Uwaga! Zarejestrowanie w powiatowym urzędzie pracy jako osoba poszukująca pracy lub posiadanie statusu bezrobotnego nie ma wpływu na uprawnienie do specjalnego zasiłku opiekuńczego.

Wysokość specjalnego zasiłku opiekuńczego wynosi 620 zł miesięcznie.

Świadczenie pielęgnacyjne

Świadczenie pielęgnacyjne również jest świadczeniem pieniężnym, o które mogą ubiegać się osoby, które nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu podjęcia opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. 

Świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała nie później niż do ukończenia 18-tego roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25-tego roku życia. Mimo tak brzmiącego zapisu, o to świadczenie mogą się starać również opiekunowie dorosłych osób z niepełnosprawnościami. Uzyskanie tego świadczenia dla opiekuna osoby dorosłej wiąże się z dość zawiłą procedurą prawną, opisaną szczegółowo w artykule „Czy opiekun dorosłej osoby niepełnosprawnej może ubiegać się o świadczenie pielęgnacyjne?” na blogu „Porady obywatelskie”, do którego link załączony jest poniżej:

Przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego nie jest uzależnione od kryterium dochodowego rodziny.

Obecnie wysokość świadczenia pielęgnacyjnego wynosi 1.971 zł, a od 1 stycznia 2022 roku będzie wynosić 2.119 zł.

Uwaga! Pan Włodzimierz może również wystąpić o świadczenie uzupełniające dla osób niezdolnych do samodzielnej egzystencji, tzw. 500 plus, ale do tego nie wystarczy mu samo orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności. Aby uzyskać to świadczenie, konieczne jest posiadanie orzeczenia z ZUS o niezdolności do samodzielnej egzystencji. 

Uprawnione do tego świadczenia są osoby, które ukończyły 18 lat i nie posiadają prawa do świadczeń pieniężnych finansowanych ze środków publicznych (albo suma tych świadczeń wraz z kwotą wypłacaną przez zagraniczne instytucje właściwe ds. emerytalno-rentowych, z wyłączeniem renty rodzinnej, zasiłku pielęgnacyjnego oraz innych dodatków i świadczeń wypłacanych wraz z tymi świadczeniami przed dokonaniem odliczeń, potrąceń i zmniejszeń, nie przekracza kwoty – 1.772,08 zł miesięcznie). Maksymalna kwota tego świadczenia, to 500 zł.

Podstawa prawna:
Ustawa o świadczeniach rodzinnych
Ustawa o świadczeniu uzupełniającym dla osób niezdolnych do samodzielnej egzystencji

Autor: Beata Klimkiewicz

Szczególne uprawnienia w dostępie do świadczeń opieki zdrowotnej dla osób z orzeczonym znacznym stopniem niepełnosprawności

Pani Ala od kilku lat zmaga się z chorobą Alzheimera. Choroba w jej przypadku postępuje szybko, w związku z czym pani Ala nie rozpoznaje już bliskich, ma trudności w poruszaniu się i nie jest w stanie samodzielnie wykonywać żadnej czynności. Pomaga jej córka – pani Magda, która zamieszkała z nią dwa lata temu. Kiedy pani Ala była jeszcze osobą chodzącą i świadomą, udała się wraz z córką do notariusza, który sporządził dla pani Magdy pełnomocnictwo do reprezentowania matki w większości spraw formalnych i urzędowych. Dzięki pełnomocnictwu pani Magda może odbierać pocztę pani Ali, a także załatwiać sprawy związane z mieszkaniem, bankiem, lekarzami itp. Dzięki temu pełnomocnictwu mogła także złożyć dokumenty do powiatowego zespołu do spraw orzekania o niepełnosprawności o stwierdzenie niepełnosprawności matki. Zespół, na podstawie złożonej dokumentacji medycznej, wydał na stałe orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności pani Ali.

Według Ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych do znacznego, czyli najwyższego, stopnia niepełnosprawności zalicza się osobę z naruszoną sprawnością organizmu, niezdolną do pracy albo zdolną do pracy jedynie w warunkach pracy chronionej i wymagającą, w celu pełnienia ról społecznych, stałej lub długotrwałej opieki i pomocy innych osób w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji.

Orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności gwarantuje szereg przywilejów w dostępie do świadczeń oferowanych przez publiczną służbę zdrowia.

Osoby ze znacznym stopniem niepełnosprawności, mogą korzystać poza kolejnością z:

– świadczeń podstawowej opieki zdrowotnej – lekarza, pielęgniarki, położnej;

– świadczeń w szpitalach;

– świadczeń ambulatoryjnej opieki specjalistycznej (specjaliści przyjmujący w przychodniach);

– usług farmaceutycznych udzielanych w aptekach;

– ze świadczeń rehabilitacji leczniczej (zgodnie ze wskazaniami medycznymi).

Uwaga! Orzeczony znaczny stopień niepełnosprawności uprawnia do korzystania z usług specjalistów bez konieczności posiadania skierowania od lekarza podstawowej opieki zdrowotnej.

Żeby skorzystać poza kolejnością ze świadczeń opieki zdrowotnej oraz ambulatoryjnych świadczeń specjalistycznych bez skierowania, osoba ze znacznym stopniem niepełnosprawności, powinna udać się do placówki medycznej, która ma podpisaną umowę z NFZ, a następnie zgłosić się do rejestracji wraz z dokumentem tożsamości i dokumentem potwierdzającym posiadanie znacznego stopnia niepełnosprawności.

Co praktycznie oznacza termin „poza kolejnością”?

Świadczenia ambulatoryjnej opieki specjalistycznej i świadczenia szpitalne powinny być udzielone w dniu zgłoszenia. Jeżeli nie będzie to możliwe, powinno ono zostać zrealizowane w innym terminie, ale poza kolejnością, wynikającą z prowadzonej listy oczekujących. Świadczenie z zakresu ambulatoryjnej opieki specjalistycznej nie może być udzielone w terminie późniejszym niż w ciągu 7 dni roboczych od dnia zgłoszenia.

Ambulatoryjne świadczenia specjalistyczne poza kolejnością obejmują zlecanie zaopatrzenia w wyroby medyczne, kierowanie na inne konsultacje specjalistyczne, leczenie szpitalne, leczenie uzdrowiskowe lub rehabilitację leczniczą, niezbędną edukację i promocję zachowań prozdrowotnych, wykonywanie badań profilaktycznych (jak np. cytologia) oraz wydanie karty diagnostyki i leczenia onkologicznego. 

Wszystkie uprzywilejowane osoby, w tym ze znacznym stopniem niepełnosprawności, mają prawo do korzystania poza kolejnością z usług udzielanych w aptekach. Mogą bez kolejki podejść „do okienka”, a farmaceuta ma obowiązek udzielić im pomocy.

Znaczny stopień niepełnosprawności uprawnia również do korzystania poza kolejnością ze świadczeń gwarantowanych z zakresu lecznictwa uzdrowiskowego, w tym:

  • uzdrowiskowego leczenia szpitalnego dorosłych;
  • uzdrowiskowego leczenia sanatoryjnego dorosłych;
  • uzdrowiskowej rehabilitacji dla dorosłych w szpitalu uzdrowiskowym;
  • uzdrowiskowej rehabilitacji dla dorosłych w sanatorium uzdrowiskowym;
  • uzdrowiskowego leczenia ambulatoryjnego dorosłych i dzieci

Dla osób dorosłych zalecaną częstotliwością jest korzystanie z leczenia uzdrowiskowego sanatoryjnego albo rehabilitacji uzdrowiskowej sanatoryjnej, nie częściej niż raz na 18 miesięcy .

W przypadku osób o znacznym stopniu niepełnosprawności nie ma limitu na świadczenia z zakresu rehabilitacji leczniczej w ramach NFZ. Tu też obowiązuje dostęp poza kolejnością. Dla pacjenta oznacza to możliwość prowadzenia zindywidualizowanej i lepiej dostosowanej do jego potrzeb terapii. Obecnie lekarz może też zlecić na jednej wizycie znacznie większą ilość zabiegów.

Pacjentom ze znacznym stopniem niepełnosprawności przysługuje prawo do wyrobów medycznych wydawanych na zlecenie, według wskazań medycznych, bez uwzględnienia okresów użytkowania. O potrzebie zaopatrzenia w te wyroby decyduje każdorazowo osoba uprawniona do wystawienia zlecenia, czyli w zależności od refundowanej pomocy, lekarz rodzinny lub specjalista. Na przykład osoba niewidoma legitymująca się znacznym stopniem niepełnosprawności obecnie może ubiegać się o refundację białej laski w zależności od swych potrzeb, a nie tylko raz na pół roku. Limit dofinansowania w tym przypadku wynosi obecnie 100 złotych.

Wysokość dofinansowania do zaopatrzenia w sprzęt rehabilitacyjny wynosi do 80% kosztów tego sprzętu, nie więcej jednak niż do wysokości pięciokrotnego przeciętnego wynagrodzenia. Wnioskodawca zobowiązany jest do zadeklarowania udziału środków własnych w wysokości stanowiącej minimum 20% kosztów sprzętu rehabilitacyjnego. Właściwy procent wysokości dofinansowania do sprzętu rehabilitacyjnego oraz udziału środków własnych wnioskodawcy w danym roku i górne limity kwot dofinansowania są ustalane w oparciu o posiadane środki finansowe, na posiedzeniu komisji po otrzymaniu środków PFRON. Kwoty te mogą ulec zmianie w przypadku niedoboru środków, a przy znacznej liczbie wnioskodawców decyzja jest podejmowana każdorazowo na posiedzeniu komisji.

Podstawa prawna:
Ustawa o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych.
Ustawa o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych.
Ustawa z dnia 9 maja 2018 r. o szczególnych rozwiązaniach wspierających osoby o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Rozporządzenie Ministra Polityki Społecznej w sprawie orzekania o niezdolności do pracy.
Rozporządzenie Ministra Zdrowia w sprawie wykazu wyrobów medycznych wydawanych na zlecenie.

Autorka: Beata Klimkiewicz

W jaki sposób można uzyskać status osoby niepełnosprawnej?

Pani Elżbieta od trzech lat jest na emeryturze. Pół roku temu przeszła operację kolana i od tego czasu porusza się o lasce, gdyż przejście nawet niewielkiej odległości, sprawia jej dużo trudności. Bardzo stara się być samodzielna i nie prosić innych o pomoc, na szczęście jest posiadaczką samochodu i dzięki temu może sama robić zakupy. Stara się parkować jak najbliżej sklepu, ale często ma kłopoty ze znalezieniem miejsca do zaparkowania. Ostatnio zaparkowała na miejscu parkingowym, oznaczonym niebieską kopertą. Jakie było jej zdumienie, kiedy otrzymała mandat. Gdy poszła wyjaśnić sprawę do Zarządu Dróg Miejskich, okazało się, że ani jej wiek, ani zaświadczenie ze szpitala o przebytej operacji, ani nawet jej widoczny kłopot z poruszaniem się nie sprawiły, że mandat został anulowany. Pani Elżbieta zwróciła się o poradę do doradcy obywatelskiego – jakiego argumentu ma użyć, aby uznano jej prawo do parkowania na miejscu dla osoby niepełnosprawnej, skoro jej niepełnosprawność każdy widzi?

Zgodnie z obowiązującym w Polsce stanem prawnym, aby zostać uznanym za osobę niepełnosprawną, należy posiadać orzeczenie o niepełnosprawności. 

W Polsce istnieją dwa systemy orzekania o niepełnosprawności, regulowane odrębnymi ustawami i podległe różnym instytucjom:

ORZECZNICTWO DLA CELÓW RENTOWYCH

– prowadzone przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych (ZUS) (lekarze orzecznicy i komisje lekarskie ZUS); 

– prowadzone przez Kasę Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego (KRUS) (lekarze rzeczoznawcy i komisje lekarskie) – podlegają tu rolnicy i ich rodziny;

– prowadzone przez komisje lekarskie podległe MON i MSWiA – dla tzw. służb mundurowych (policjantów żołnierzy, celników). 

W ramach orzecznictwa ZUS w orzeczeniach wskazywane są następujące stopnie niepełnosprawności:

– częściowa niezdolność do pracy

– całkowita niezdolność do pracy 

– całkowita niezdolność do pracy i do samodzielnej egzystencji.

Orzeczenia powyższe oceniają zdolność do pracy i są podstawą do wypłaty świadczeń z ubezpieczenia społecznego, czyli najczęściej renty z tytułu niezdolności do pracy.

ORZECZNICTWO DLA CELÓW POZARENTOWYCH

prowadzone jest przez:

– Powiatowe zespoły do spraw orzekania o niepełnosprawności – pierwsza instancja

– Wojewódzkie zespoły do spraw orzekania o niepełnosprawności –  druga instancja.

Komisje w powyższych zespołach, orzekając niepełnosprawność, przyznają następujące stopnie niepełnosprawności:

– lekki 

– umiarkowany

– znaczny.

Według Ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych:

Do lekkiego stopnia niepełnosprawności zalicza się osobę o naruszonej sprawności organizmu, powodującej w sposób istotny obniżenie zdolności do wykonywania pracy, w porównaniu do zdolności, jaką wykazuje osoba o podobnych kwalifikacjach zawodowych z pełną sprawnością psychiczną i fizyczną, lub mająca ograniczenia w pełnieniu ról społecznych dające się kompensować przy pomocy wyposażenia w przedmioty ortopedyczne, środki pomocnicze lub środki techniczne.

Do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności zalicza się osobę z naruszoną sprawnością organizmu, niezdolną do pracy albo zdolną do pracy jedynie w warunkach pracy chronionej lub wymagającą czasowej albo częściowej pomocy innych osób w celu pełnienia ról społecznych.

Do znacznego stopnia niepełnosprawności zalicza się osobę z naruszoną sprawnością organizmu, niezdolną do pracy albo zdolną do pracy jedynie w warunkach pracy chronionej i wymagającą, w celu pełnienia ról społecznych, stałej lub długotrwałej opieki i pomocy innych osób w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji.

Orzeczenia wydane przez ZUS mogą być podstawą do otrzymywania świadczeń przysługujących z racji posiadania orzeczeń o stopniu niepełnosprawności, wydawanych przez zespoły do spraw orzekania o niepełnosprawności, ale nie odwrotnie!

Orzeczenia zespołów powiatowych i wojewódzkich zespołów do spraw orzekania o niepełnosprawności nie są podstawą do ubiegania się o rentę, ale stwarzają możliwość otrzymania różnych dodatkowych form pomocy, przysługujących osobom niepełnosprawnym – takich jak np. różne formy rehabilitacji, świadczenia pomocy społecznej czy usługi opiekuńcze w miejscu zamieszkania. Można się starać też o zasiłki pielęgnacyjne i szereg ulg, takich jak ulgi podatkowe, komunikacyjne, pocztowo-telekomunikacyjne, ułatwienia w miejscu pracy i inne. Osoby z orzeczonym umiarkowanym i znacznym stopniem niepełnosprawności, mogą się również ubiegać o zasiłek stały.

Każdy stopień niepełnosprawności ma przyznane określone uprawnienia i przywileje. Jest to regulowane odrębnymi przepisami. Na ich podstawie można ubiegać się o zwrot części lub całości wydatków na rehabilitację i środki higieniczne, ponoszonych w związku z niepełnosprawnością.

W orzeczeniu o stopniu niepełnosprawności, Zespół decyduje m.in. o konieczności zaopatrzenia chorego w przedmioty ortopedyczne, środki pomocnicze oraz pomoce techniczne, ułatwiające funkcjonowanie danej osoby. 

Jednym z uprawnień przyznawanych przez ten Zespół jest również bezpłatne parkowanie na specjalnie wyznaczonych miejscach dla osób niepełnosprawnych.

Pani Elżbieta, aby móc parkować na niebieskiej kopercie, powinna wystąpić z wnioskiem o orzeczenie niepełnosprawności do powiatowego zespołu do spraw orzekania o niepełnosprawności. 

W tym celu powinna zgłosić się do lekarza rodzinnego, który wypisze na specjalnym druku zaświadczenie o stanie zdrowia pani Eli. Zaświadczenie wraz z wypełnionym wnioskiem i dokumentacją medyczną (wypis ze szpitala po przebytej operacji kolana, zaświadczenie od ortopedy), można złożyć lub przesłać do powiatowego/miejskiego zespołu do spraw orzekania o niepełnosprawności, dla Warszawy –  Miejski Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności w Warszawie, ul. Gen. Andersa 5, 00-147 Warszawa.

Druk wniosku dla osób mieszkających w Warszawie do pobrania w poniższym linku: 

Jeśli lekarz zaznaczy w zaświadczeniu, że osoba, ubiegająca się o orzeczenie nie jest w stanie zjawić się osobiście przed Zespołem i szczegółowo opisze jej chorobę, orzeczenie może być wydane zaocznie przez Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności (praktykowane to jest powszechnie w czasie pandemii Covid-19). Trzeba dołączyć do wniosku jak najpełniejszą dokumentację medyczną, aby Zespół miał całościowy obraz choroby i wgląd w stan chorego, co umożliwi wydanie właściwej decyzji.

Uwaga: Wskazanie do karty parkingowej będą mogły uzyskać wyłącznie osoby, mające zarówno znacznie ograniczone możliwości samodzielnego poruszania się jak i przyczynę niepełnosprawności oznaczoną symbolem 04-O (choroby narządu wzroku), 05-R (upośledzenie narządu ruchu) lub 10-N (choroba neurologiczna).

W przypadku pani Elżbiety, jeśli stopień jej niepełnosprawności zostanie orzeczony jako lekki, nie zdobędzie prawa do parkowania na miejscu oznaczonym niebieską kopertą. Aby tam parkować, trzeba otrzymać umiarkowany lub znaczny stopień niepełnosprawności, bo dopiero z nimi łączy się to uprawnienie, przy spełnieniu warunku, że niepełnosprawność związana jest ze znacznie ograniczonymi możliwościami poruszania się. 

Karta parkingowa przeznaczona jest do „przewozu osoby z niepełnosprawnością” więc pani Elżbieta może korzystać z pomocy innego kierowcy przy przemieszczaniu się, pamiętając, aby mieć kartę parkingową zawsze w wozie, którym się przemieszcza i o umieszczeniu karty w widocznym miejscu przed szybą w czasie parkowania.

Od orzeczenia powiatowego/miejskiego zespołu do spraw orzekania o niepełnosprawności, przysługuje odwołanie do wojewódzkiego zespołu do spraw orzekania o niepełnosprawności w terminie podanym na wydanym postanowieniu, przy czym odwołanie składane jest w zespole pierwszej instancji, czyli w powiatowym/ miejskim zespole do spraw orzekania o niepełnosprawności (zaadresowane do zespołu wojewódzkiego).

Ostatnim organem odwoławczym jest rejonowy sąd pracy i ubezpieczeń społecznych, do którego pismo odwoławcze składamy w wojewódzkim zespole do spraw orzekania o niepełnosprawności, z zachowaniem terminu podanego w otrzymanym postanowieniu.

Podstawa prawna:
Ustawa z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych.
Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.
Rozporządzenie Ministra Polityki Społecznej z dnia 14 grudnia 2004 r. w sprawie orzekania o niezdolności do pracy.
Ustawa z dnia 20 czerwca 1997 r. Prawo o ruchu drogowym.
chwała Nr XXXVI/1077/2008 Rady m.st. Warszawy z dnia 26 czerwca 2008 roku w sprawie ustalenia strefy płatnego postoju, wysokości stawek opłaty za postój pojazdów samochodowych na drogach publicznych w strefie, wysokości opłaty dodatkowej oraz określenia sposobu pobierania tych opłat.

Autor: Beata Klimkiewicz

Czy opiekun dorosłej osoby niepełnosprawnej może ubiegać się o świadczenie pielęgnacyjne?

Pani Stasia jest wdową i ma tylko jedno dziecko – 50-letnią panią Edwinę. Panie są ze sobą bardzo związane i obie są samotne, ale przez wiele lat mieszkały oddzielnie. Pani Stasia po ukończeniu 80-tego roku życia zaczęła mieć kłopoty z pamięcią. Coraz częściej zdarzało jej się tracić poczucie rzeczywistości i zaczęła gubić się po wyjściu z domu. Kilka miesięcy temu pani Stasia upadła i uszkodziła sobie biodro. Przy okazji innych badań, lekarz neurolog rozpoznał u niej początki demencji. Początkowo, po postawieniu tej diagnozy, córka pani Stasi robiła jej zakupy, sprzątała i pomagała w czynnościach dnia codziennego, przychodząc do niej tylko na kilka godzin dziennie. Gdy jednak matka przestała się podnosić z łóżka i nie mogła korzystać samodzielnie z toalety, wtedy stało się jasne, że pani Stasia nie może już być sama – córka postanowiła z nią zamieszkać. Trudno jednak było pogodzić całodzienną opiekę nad matką z pracą zawodową, więc wkrótce po wykorzystaniu całego urlopu wypoczynkowego, pani Edwina stanęła przed decyzją – czy starać się o dom opieki dla matki, czy znaleźć dla niej opiekunkę? Szybko zorientowała się, że z emeryturą mamy 2400 zł netto i ze swoimi zarobkami 2500 zł netto, nie da rady utrzymać domu i opłacić opiekunki. W związku z tym, aby zapewnić matce właściwą opiekę podjęła decyzję, że zrezygnuje z pracy. Pani Edwina zastanawia się, jak sobie z matką poradzą po utracie jednego ze źródeł ich utrzymania? Co zrobić, żeby zwiększyć budżet domowy, który ze względu na chorobę pani Stasi wymaga większych wydatków? Czy ktoś pomoże jej w sfinansowaniu sprzętu rehabilitacyjnego i wreszcie, jak nie stracić ubezpieczenia zdrowotnego po zakończeniu pracy? Po pierwszym wypadku matki panie skorzystały z usług notariusza, który za niewielką opłatą sporządził pełnomocnictwo dla pani Edwiny, w którym pani Stasia upoważniła córkę do zastępowania i reprezentowania jej przed wszelkimi organami administracji rządowej i samorządowej, sądami, osobami prawnymi i fizycznymi, dzięki czemu córka mogła od tego czasu występować w imieniu matki. Bardzo to ułatwiło im życie, kiedy pani Stasia przestała poruszać się o własnych siłach i wychodzić z domu. Pani Stasia ma orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności, wydane przez Miejski Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności.

Orzeczenie o niepełnosprawności, jakie posiada pani Stasia jest podstawą do ubiegania się o zwrot części lub całości wydatków, ponoszonych na zakup środków higienicznych, specjalnego sprzętu “typu chodzik”, łóżko regulowane automatycznie, fotel inwalidzki itp. Świadczenia te finansowane są przez NFZ (Narodowy Fundusz Zdrowia). 

Pani Stasia może się również ubiegać o dofinansowanie z PFRON (Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych) na udogodnienia w mieszkaniu, znoszące bariery architektoniczne. W tym celu pani Edwina powinna skontaktować się z Centrum Pomocy Rodzinie w swojej miejscowości.

Osoby z orzeczoną niepełnosprawnością, mogą się ubiegać o ulgę podatkową. Od dochodu można odliczać faktycznie poniesione wydatki na cele rehabilitacyjne oraz wydatki związane z ułatwieniem wykonywania czynności życiowych, skomplikowanych przez niepełnosprawność, poniesione w roku podatkowym przez podatnika, będącego osobą z niepełnosprawnością lub podatnika, na którego utrzymaniu są osoby z niepełnosprawnością.

Orzeczony znaczny stopień niepełnosprawności, w przypadku pani Stasi, będzie też podstawą do ubiegania się o świadczenia dla pani Edwiny jako jej opiekuna. 

Jakie świadczenia przewiduje polskie ustawodawstwo dla osób opiekujących się osobami niepełnosprawnymi w stopniu znacznym?

W ustawie z dnia 28 listopada 2003 roku o świadczeniach rodzinnych, spośród świadczeń, które mogłyby mieć zastosowanie w przypadku pomocy dla opiekuna osoby niepełnosprawnej znajduje się specjalny zasiłek opiekuńczy oraz świadczenie pielęgnacyjne.

Specjalny zasiłek opiekuńczy 

Specjalny zasiłek opiekuńczy przysługuje osobom, na których ciąży obowiązek alimentacyjny, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, w celu sprawowania stałej opieki nad osobą, legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności, które zawiera  wskazania konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby, w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. 

Specjalny zasiłek opiekuńczy przysługuje w wysokości 620 zł miesięcznie. 

Pani Edwina, jako córka spełnia powyższe warunki: ciąży na niej wobec matki obowiązek alimentacyjny, matka wykazuje się znacznym stopniem niepełnosprawności, a ona sama zrezygnowała z zatrudnienia, aby móc się matką opiekować. 

Jednakże ustawodawca nałożył w przypadku specjalnego zasiłku opiekuńczego dodatkowy warunek, związany z dochodem w rodzinie, wedle którego przysługuje on, jeżeli dochód rodziny w przeliczeniu na osobę nie przekracza kwoty 764 zł. Obecnym dochodem pani Stasi i pani Edwiny jest emerytura matki w wysokości 2400 zł, więc podzielona na 2 osoby (panią Stasię i panią Edwinę) daje 1200 zł dochodu na osobę, co przekracza kryterium dochodowe w przypadku tego świadczenia. Należy więc szukać  innego rozwiązania.

Jak wygląda sprawa w przypadku świadczenia pielęgnacyjnego? 

Świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, przysługuje między innymi osobom, na których ciąży obowiązek alimentacyjny, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. 

Świadczenie pielęgnacyjne jest znacznie wyższe i wynosi obecnie 1971 zł miesięcznie.

Prawo do świadczenia pielęgnacyjnego ustala się na czas nieokreślony, chyba że orzeczenie o niepełnosprawności lub niezdolności do pracy zostało wydane na czas określony. W takim przypadku prawo do świadczenia pielęgnacyjnego ustala się do ostatniego dnia miesiąca, w którym upływa termin ważności orzeczenia.

Świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje jeżeli:

osoba sprawująca opiekę:

  • ma ustalone prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, świadczenia pielęgnacyjnego lub innego zasiłku dla opiekuna (w przypadku zbiegu prawa do tych świadczeń, przysługuje jedno z nich wybrane przez osobę uprawnioną),
  • ma ustalone prawo do emerytury, renty, renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka przyznanej w przypadku zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno-rentowego, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego, świadczenia przedemerytalnego lub rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego,

Natomiast zgodnie z obecną linią orzecznictwa sądów administracyjnych, świadczenie pielęgnacyjne przysługuje w kwocie będącej różnicą pomiędzy wysokością świadczenia pielęgnacyjnego, a otrzymywanym świadczeniem emerytalno – rentowym, zaś od dnia 9 stycznia 2020 roku, osoba mająca ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy otrzyma świadczenie pielęgnacyjne w pełnej wysokości.

osoba wymagająca opieki:

  • pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności,
  • została umieszczona w rodzinie zastępczej, z wyjątkiem rodziny zastępczej spokrewnionej, rodzinnym domu dziecka albo, w związku z koniecznością kształcenia, rewalidacji lub rehabilitacji, w placówce zapewniającej całodobową opiekę, w tym w specjalnym ośrodku szkolno-wychowawczym, z wyjątkiem podmiotu wykonującego działalność leczniczą, i korzysta w niej z całodobowej opieki przez więcej niż 5 dni w tygodniu;

na osobę wymagającą opieki:

  • inna osoba ma ustalone prawo do wcześniejszej emerytury;
  • jest ustalone prawo do dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu opieki nad dzieckiem w okresie korzystania z urlopu wychowawczego, prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, prawo do świadczenia pielęgnacyjnego lub prawo do innego zasiłku dla opiekuna, 
  • inna osoba jest uprawniona za granicą do świadczenia na pokrycie wydatków związanych z opieką, chyba że przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego lub dwustronne umowy o zabezpieczeniu społecznym stanowią inaczej.

Żadna z powyższych przesłanek nie zachodzi i pani Edwina miałaby prawo do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego, gdyby nie jeszcze jeden warunek – świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: nie później niż do ukończenia przez nią 18 roku życia albo w trakcie nauki w szkole, nie później niż do ukończenia przez nią 25 roku życia. 

W myśl art.17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych – świadczenie pielęgnacyjne  nie ma więc teoretycznie zastosowania w przypadku pani Edwiny. Pani Stasia jest osobą dorosłą, a jej niepełnosprawność powstała około 80-tego roku życia, a więc nie – jak przewiduje ustawodawca –  przed 18 rokiem życia, lub w przypadku nauki – przed 25 rokiem życia, co w myśl przepisów, wyklucza ją z możliwości otrzymania tego świadczenia.

Jednak jest szansa na pozytywne rozpatrzenie sprawy świadczenia pielęgnacyjnego dla pani Edwiny – wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dn. 23 października 2014 roku, sygn. akt K 38/13 (Dz.U, poz. 1443), który zmienia sytuację prawną opiekunów osób, którzy niepełnosprawni stali się w dorosłym życiu. Zgodnie z tym wyrokiem Trybunał Konstytucyjny RP uznał art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób, sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną, ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki. 

Od czasu ogłoszenia powyższego wyroku organy administracji państwowej, rozpoznając wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, złożony przez opiekuna dorosłej osoby niepełnosprawnej, muszą uwzględniać, przy wydawaniu decyzji, w/w wyrok Trybunału Konstytucyjnego.

Pani Edwina powinna być przygotowana na otrzymanie odmowy przyznania jej świadczenia pielęgnacyjnego przy składaniu wniosku w urzędzie gminy. Jednak od decyzji odmownej będzie jej przysługiwała droga odwoławcza, z której powinna skorzystać i w przewidzianym terminie złożyć odwołanie do Samorządowego Kolegium Odwoławczego (SKO), powołując się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego. 

W odwołaniu do SKO, pani Edwina może dodatkowo powołać się na wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 2 czerwca 2017 roku, I SA/Wa 592/17, wskazujący, że wydawanie orzeczeń przez organy administracji w oparciu o art. 17 ust. 1b ustawy z 2003 r. o świadczeniach rodzinnych w sytuacji, gdy Trybunał Konstytucyjny orzekł o niezgodności z Konstytucją RP tego przepisu w określonym w nim zakresie, nie znajduje uzasadnienia.

W odwołaniu należy wskazać, że w stosunku do opiekunów osób wymagających opieki, których niepełnosprawność powstała później, kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, jest niezgodne z Konstytucją. Wobec tego, w odniesieniu do tych osób, oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, należy dokonywać z pominięciem tego kryterium.

W świetle przytoczonego wyżej orzecznictwa, pani Edwina, jeśli uzyska świadczenie pielęgnacyjne, będzie podlegała obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego, o ile nie posiada innego tytułu do ubezpieczenia zdrowotnego.

Razem ze świadczeniem pielęgnacyjnym odprowadzana będzie również składka emerytalno-rentowa, która w przyszłości umożliwi pani Edwinie otrzymanie emerytury. Składka jest opłacana przez wójta, burmistrza lub prezydenta miasta przez okres niezbędny do uzyskania okresu ubezpieczenia (składkowego i nieskładkowego), odpowiednio 20-letniego w przypadku kobiet  i 25-letniego w przypadku mężczyzn, jednak nie dłużej niż przez 20 lat. Podstawę wymiaru składki stanowi kwota pobieranego świadczenia.

Pani Edwina może złożyć wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego za pomocą Ośrodka Pomocy Społecznej lub bezpośrednio do władz gminy/dzielnicy. 

Jeśli pani Edwina będzie potrzebowała pomocy przy sporządzeniu wniosku o przyznanie jej świadczenia pielęgnacyjnego, może zgłosić się do doradcy nieodpłatnego poradnictwa obywatelskiego w swojej miejscowości. Doradca może jej również pomóc w sformułowaniu odwołania od decyzji odmownej.

Podstawa prawna:
Ustawa z dnia 23 listopada 2003 roku o świadczeniach rodzinnych
Ustawa z dnia 4 kwietnia 2014 roku o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów 
Ustawa z dnia 25 lutego 1964 roku Kodeks rodzinny i opiekuńczy
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 Kodeks postępowania administracyjnego
Ustawa z dnia 27 sierpnia 2004 o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych
Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 (sygn. akt K38/13)
Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 2 czerwca 2017 (I SA/Wa 592/17)
Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 czerwca 2017 (OSK 2920/16).

Autor: Beata Klimkiewicz