Do punktu nieodpłatnego poradnictwa obywatelskiego przyszedł 38-letni pan Marcin. Po rozwodzie został zobowiązany przez sąd do płacenia alimentów na rzecz małoletniego syna w wysokości 1 000 zł miesięcznie. Z powodu utraty pracy i problemów finansowych od kilku miesięcy nie reguluje alimentów w pełnej wysokości. Niedawno jadąc samochodem na rozmowę kwalifikacyjną, został zatrzymany przez policję za przekroczenie dozwolonej prędkości. Funkcjonariusz zaproponował mu mandat karny, jednak pan Marcin nie zgodził się z zarzucanym wykroczeniem i odmówił jego przyjęcia. Kilka tygodni później dowiedział się również, że jego była żona złożyła zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przez niego przestępstwa niealimentacji. Pan Marcin jest zaniepokojony możliwością poniesienia odpowiedzialności karnej za dwa różne czyny, a w związku z tym obawia się surowej kary .
Mandat karny – czym jest?
Zgodnie z przepisem art. 95 § 1 k.p.w. postępowanie mandatowe prowadzi co do zasady Policja. W przypadku wykrycia wykroczenia i osoby sprawcy, funkcjonariusz ma prawo taki mandat nałożyć, w wysokości zgodnej z taryfikatorem. Z momentem przyjęcia mandatu karnego, tj. od jego podpisania, taki mandat staje się prawomocny i podlega wykonaniu i w razie nieuiszczenia grzywny, ściągnięciu przez odpowiedni organ egzekucyjny.
Podstawową przesłanką do zastosowania trybu mandatowego jest zgoda sprawcy wykroczenia na przyjęcie mandatu, co zastępuje wyrok sądu.
Czy przyjęcie mandatu jest obowiązkowe?
Odmowa przyjęcia mandatu jest jak najbardziej możliwa i obwiniony ma do tego prawo. Sprawa zostanie wówczas skierowana przez organ wystawiający mandat do sądu z wnioskiem o ukaranie. Następnie sąd przeprowadza postępowanie, w oparciu o kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia, ustalając czy sprawca dopuścił się danego wykroczenia. Jeśli sąd uzna winę, może nałożyć grzywnę przewyższającą wartość mandatu.
Co ważne, art. 101 Kodeksu postępowania w sprawach o wykroczenia przewiduje możliwość uchylenia prawomocnego mandatu w określonych ustawowo przypadkach, np. gdy grzywnę nałożono za czyn niebędący czynem zabronionym jako wykroczenie. Co do zasady ukarany może wystąpić z wnioskiem o uchylenie mandatu w terminie 7 dni od jego uprawomocnienia się tj. od dnia jego podpisania przez ukaranego.
Pan Marcin powinien mieć świadomość, że w postępowaniu sądowym grzywna może być wyższa niż kwota zaproponowanego mandatu. Może również zostać obciążony kosztami postępowania.
Co powinien zrobić pan Marcin?
Jeżeli nie zgadza się z zarzutem, powinien odmówić przyjęcia mandatu i przygotować argumenty na potrzeby ewentualnego postępowania sądowego. W przypadku wykroczenia polegającego na przekroczeniu prędkości może kwestionować np. sposób jej pomiaru czy hologram urządzenia rejestrującego. W praktyce oznacza to często długą batalię sądową z niepewnymi szansami na sukces, dlatego też większość kierowców decyduje się na zakończenie sprawy przyjęciem mandatu.
Ważną okolicznością w odniesieniu do wykroczenia tego rodzaju są nakładane obligatoryjnie punkty karne. Nierzadko ich nałożenie może wiązać się z konsekwencjami utraty prawa jazdy (zwłaszcza jak ma się już jakieś punkty na koncie) i wówczas odmowa przyjęcia mandatu i skierowanie sprawy do sądu pozwoli przynajmniej na nałożenie punktów karnych w późniejszym terminie (często po kilku miesiącach), co sprawi, że sprawca „kupi czas” na wyzerowanie dotychczasowych punktów.
Czym jest wykroczenie?
Wykroczenie to czyn społecznie szkodliwy, zabroniony przez ustawę obowiązującą w czasie jego popełnienia pod groźbą kary aresztu, ograniczenia wolności, grzywny do 5000 złotych lub nagany. Już ta definicja wskazuje, że jest to „lżejsza kategoria przestępstwa”. Najczęściej stosowaną karą za wykroczenie jest kara grzywny, niemniej unikanie jej płacenia może prowadzić do jej zamiany na bardziej dolegliwą karę. Co do zasady, samo postępowanie wykroczeniowe jest bardzo podobne do postępowania karnego, choćby w kwestii udowodnienia winy czy przysługującego obwinionemu prawa do obrony.
Największą różnicą między przestępstwem a wykroczeniem jest to, że przestępstwa w odróżnieniu od wykroczeń co do zasady mają charakter kryminalny. Konsekwencje przestępstw są bardziej dotkliwe dla porządku publicznego niż wykroczenia.
Do najczęstszych wykroczeń należą przekroczenie prędkości, nieprawidłowe parkowanie, zakłócanie spokoju czy niektóre naruszenia porządku publicznego. Często (jak choćby w przypadku przekroczenia prędkości) sprawa może zostać zakończona mandatem karnym nałożonym w drodze decyzji przez funkcjonariusza Policji.
Co powinien zrobić pan Marcin?
Jeżeli pan Marcin uważa, że nie popełnił wykroczenia, nie musi przyznawać się do winy. Ma prawo odmówić przyjęcia mandatu, a wówczas sprawa może zostać skierowana do sądu, który orzeka na podstawie przepisów postępowania w sprawach o wykroczenia. W postępowaniu sądowym może przedstawiać dowody na swoją obronę, np. kwestionować prawidłowość pomiaru prędkości, wnosić o przedstawienie dokumentacji urządzenia pomiarowego czy przesłuchanie świadków.
Należy jednak pamiętać, że sama odmowa przyjęcia mandatu nie oznacza, że kierowca uniknie odpowiedzialności. Ostatecznej oceny zgromadzonych dowodów dokona sąd. Nierzadko, po skierowaniu sprawy do sądu, wydawany jest wyrok nakazowy, który jest wydawany bez udziału stron, kiedy wina i okoliczności popełnienia czynu nie budzą wątpliwości, a wymierzona zostanie kara grzywny. Od takiego wyroku można odwołać się w terminie 7 dni od dnia jego doręczenia i wówczas sprawa zostaje rozpoznana w zwyczajnym trybie.
Trzeba jednak pamiętać, że sąd może wymierzyć grzywnę w wyższej wysokości tj. do 5.000 zł. Dlatego też wielu kierowców decyduje się przyjąć mandat i uniknąć sprawy sądowej.
Kiedy niepłacenie alimentów jest przestępstwem?
Zgodnie z art. 209 § 1 Kodeksu karnego odpowiedzialności karnej podlega osoba, która uchyla się od wykonywania obowiązku alimentacyjnego, jeżeli łączna wysokość zaległości odpowiada co najmniej trzem świadczeniom okresowym. W przypadku pana Marcina zaległość musi osiągnąć poziom co najmniej 3 000 zł. Za takie przestępstwo grozi grzywna, kara ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do roku. Jeżeli niepłacenie alimentów naraża dziecko na niemożność zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych, kara pozbawienia wolności może wynieść do 2 lat.
Przez niemożność zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych rozumie się tak oczywiste rzeczy jak wyżywienie, odzież, leki czy opłaty mieszkaniowe dziecka. Niemniej sądy często traktują tę definicję szeroko, wskazując również, że podstawowymi potrzebami życiowymi są np. kursy językowe, hobby czy wydarzenia kulturalne.
Należy jednak podkreślić, że samo powstanie zaległości alimentacyjnych nie oznacza automatycznie popełnienia przestępstwa. Konieczne jest ustalenie, czy zobowiązany rzeczywiście uchylał się od płacenia alimentów, czy też nie był w stanie ich regulować z przyczyn od siebie niezależnych np. z powodu choroby lub braku możliwości zarobkowania.
Co powinien zrobić pan Marcin?
Przede wszystkim powinien zgromadzić dokumenty potwierdzające utratę pracy, wysokość dochodów, poszukiwanie zatrudnienia oraz dotychczasowe wpłaty alimentacyjne. Jeżeli jego sytuacja finansowa uległa istotnemu pogorszeniu, może również wystąpić do sądu rodzinnego z pozwem o obniżenie alimentów, na podstawie art. 138 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Należy podkreślić, że o wysokości zasądzonych alimentów rozstrzyga sąd w oparciu nie tylko o usprawiedliwione potrzeby uprawnionego, ale też o możliwości zarobkowe zobowiązanego.
Warto pamiętać, że art. 209 § 4 k.k. przewiduje możliwość uniknięcia kary przez sprawcę przestępstwa niealimentacji, jeżeli spłaci on całość zaległości w ciągu 30 dni od pierwszego przesłuchania w charakterze podejrzanego. Pan Marcin mógłby skorzystać np. z pomocy finansowej rodziców, którzy deklarują wsparcie. Inną konsekwencją zwłoki w płatności alimentów jest możliwość wszczęcia postępowania egzekucyjnego i przymusowe ściąganie należności zaległych i bieżących przez komornika.
Na czym polega prawo do obrony?
Prawo do obrony jest jednym z podstawowych praw osoby, przeciwko której wszczęto postępowanie karne i znajduje swój wyraz w art. 42 ust. 2 Konstytucji RP oraz art. 6 Kodeksu postępowania karnego.
Osoba podejrzana, której przedstawiono zarzuty, ma prawo do korzystania z pomocy obrońcy, składania wyjaśnień, przedstawiania dowodów oraz podejmowania wszelkich dozwolonych prawem czynności w celu dowiedzenia swojej niewinności. Może również odmówić składania wyjaśnień lub odpowiedzi na poszczególne pytania, bez obowiązku podawania przyczyny. Często tego rodzaju uprawnienie interpretuje się jako milczące przyznanie się do winy, ale tak nie jest.
Zgodnie z art. 5 § 1 k.p.k., oskarżonego uważa się za niewinnego, dopóki jego wina nie zostanie udowodniona i stwierdzona prawomocnym wyrokiem. Oznacza to, że to na oskarżycielu ciąży obowiązek wykazania winy takiej osoby i co do jej sprawstwa nie może być żadnych wątpliwości. Paragraf 2 przywołanego przepisu statuuje, że wszelkie nie dające się usunąć wątpliwości rozstrzyga się na korzyść oskarżonego.
Co powinien zrobić pan Marcin?
W pierwszej kolejności powinien ustalić, w jakim charakterze został wezwany na przesłuchanie. Jeżeli otrzymał postanowienie o przedstawieniu zarzutów, może ustanowić obrońcę, który będzie reprezentował go w całym postępowaniu i podejmował wszelkie czynności na jego korzyść. Jeżeli pana Marcina nie stać na adwokata z wyboru, może wystąpić o wyznaczenie obrońcy z urzędu, wykazując, że poniesienie kosztów obrony stanowiłoby nadmierne obciążenie dla niego i jego rodziny. W tym celu konieczne będzie wypełnienie stosownego formularza.
Warto wspomnieć, że istnieją wypadki, kiedy obrońca jest obligatoryjny tj. w sytuacji kiedy podejrzany nie ukończył 18 lat lub jest głuchy, niemy lub niewidomy, grozi mu surowa kara, a także gdy zachodzą uzasadnione wątpliwości co do jego poczytalności w czasie czynu lub stanu zdrowia psychicznego umożliwiającego prowadzenie samodzielnej obrony. Ponadto Sąd może ze względu na okoliczności uznać, że obrońca w danym postępowaniu jest niezbędny.
Warto pamiętać, że prawo do obrony przysługuje również osobom obwinionym o wykroczenia. Pan Marcin może więc korzystać z pomocy profesjonalnego obrońcy zarówno w sprawie dotyczącej nie płacenia alimentów, jak i w postępowaniu dotyczącym przekroczenia prędkości.
Podstawa prawna: art. 42 ust. 2 Konstytucji RP, art. 5, 6, 74, 78 i 175 Kodeksu postępowania karnego oraz art. 4 i 21 Kodeksu postępowania w sprawach o wykroczenia, art. 1, art. 18 i art. 92a Kodeksu wykroczeń art. 54 i nast. Kodeksu postępowania w sprawach o wykroczenia art. 209 § 1–5 Kodeksu karnego oraz art. 138 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.
Autor: Adam Królak
