Pan Edmund w dwa dni po ukończeniu 52 roku życia miał wypadek samochodowy, w wyniku którego doznał urazu kręgosłupa. Od tego czasu porusza się tylko na wózku inwalidzkim. Z dnia na dzień z osoby aktywnej zawodowo stał się osobą niepełnosprawną. Do emerytury zostało mu 13 lat a jest osobą samotną i nie może liczyć na pomoc bliskich. Ostatnie 3 lata pracował na budowie. Był tam zatrudniony nielegalnie, gdyż tak mu się „bardziej opłacało”. Nie wie, skąd ma teraz brać środki do życia. Chciałby starać się o rentę, gdyż ma orzeczony znaczny stopień niepełnosprawności. Odwiedził doradcę obywatelskiego w celu ustalenia, jak i do kogo powinien się zwrócić o pomoc.

Doradca poinformował pana Edmunda, że o rentę z tytułu niezdolności do pracy trzeba wystąpić do ZUS. 

Pierwszym warunkiem, który należy spełnić przy staraniu się o rentę z tytułu niezdolności do pracy jest orzeczenie o niezdolności do pracy z określeniem jej stopnia oraz ustalenia, czy jest trwała czy też ma charakter czasowy. Niezdolność do pracy jest orzekana na okres nie dłuższy niż 5 lat, chyba że nie ma rokowań odzyskania zdolności do pracy po upływie tego okresu.

Oceny niezdolności do pracy i jej stopnia dokonuje w formie orzeczenia lekarz orzecznik ZUS. Osoba, wobec której zostało wydane orzeczenie, może wnieść sprzeciw od orzeczenia lekarza orzecznika do komisji lekarskiej w ciągu 14 dni od dnia jego otrzymania. 

Ważne: Komisja lekarska nie rozpatruje sprzeciwu wniesionego po terminie.

Niezdolną do pracy jest osoba, która utraciła zdolność do pracy zarobkowej z powodu naruszenia sprawności organizmu i nie rokuje odzyskania tej zdolności po przekwalifikowaniu. 

W ramach orzecznictwa ZUS w orzeczeniach wskazywane są następujące stopnie niepełnosprawności:

– częściowa niezdolność do pracy 

– całkowita niezdolność do pracy 

– całkowita niezdolność do pracy i całkowita niezdolność do samodzielnej egzystencji.

• Częściowo niezdolną do pracy jest osoba, która utraciła w znacznym stopniu zdolność do pracy zgodnej z poziomem posiadanych kwalifikacji.
• Całkowicie niezdolną do pracy jest osoba, która utraciła zdolność do wykonywania jakiejkolwiek pracy.
• Całkowita niezdolność do pracy i do samodzielnej egzystencji zostaje orzeczona w przypadkach, kiedy sprawność organizmu osoby została naruszona w stopniu powodującym konieczność stałej lub długotrwałej opieki i pomocy innej osoby w zaspokajaniu podstawowych potrzeb życiowych.

Orzeczenia powyższe oceniają zdolność do pracy i są podstawą do wypłaty renty z tytułu niezdolności do pracy.

Przy ustalaniu prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy, jako drugi warunek niezbędny do jej otrzymania z ZUS, jest również staż ubezpieczenia (okres składkowy i nieskładkowy) wnioskującego o rentę.

Gdy wnioskujący jest niezdolny do pracy powinien wykazać się następującym stażem ubezpieczenia (okres składkowy i nieskładkowy):

• 1 rok – jeżeli stał się niezdolny do pracy zanim ukończył 20 lat,
• 2 lata – jeżeli stał się niezdolny do pracy między 20 a 22 rokiem życia,
• 3 lata – jeżeli stał się niezdolny do pracy między 22 a 25 rokiem życia,
• 4 lata – jeżeli stał się niezdolny do pracy między 25 a 30 rokiem życia,
• 5 lat – jeżeli stał się niezdolny do pracy po ukończeniu 30 lat

Okres składkowy i nieskładkowy wynoszący co najmniej 5 lat dla osoby, której niezdolność do pracy powstała w wieku powyżej 30 lat, powinien przypadać w ciągu ostatniego dziesięciolecia przed zgłoszeniem wniosku o rentę lub przed dniem powstania niezdolności do pracy.

Ważne: W przypadku orzeczenia całkowitej niezdolności do pracy (stopień stwierdzony przez ZUS), warunek powstania niezdolności do pracy w wymaganym okresie uważa się za spełniony, bez względu na datę powstania niezdolności do pracy, jeżeli ubezpieczony udowodnił posiadanie okresów składkowych i nieskładkowych wynoszących co najmniej 20 lat dla kobiety i 25 lat dla mężczyzny.

Jeśli osoba niezdolna do pracy nie spełnia warunków do uzyskania renty z tytułu niezdolności do pracy, może się ubiegać w ośrodku pomocy społecznej o zasiłek stały.

Zasiłek stały jest świadczeniem pieniężnym wypłacanym przez pomoc społeczną, mającym na celu pomoc osobom całkowicie niezdolnym do pracy z powodu wieku lub niepełnosprawności. 

Niezdolność do pracy z powodu wieku dotyczy osób, które ukończyły 60 lat w przypadku kobiet oraz 65 lat w przypadku mężczyzn.

Całkowita niezdolność do pracy odnosi się do osób pełnoletnich:

• całkowicie niezdolnych do pracy lub całkowicie niezdolnych do pracy i samodzielnej egzystencji, co musi być potwierdzone orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS,
• posiadających i legitymujących się grupą inwalidzką I bądź II,
• z orzeczonym znacznym bądź umiarkowanym stopniem niepełnosprawności.

Poza powyższym kryterium, osoba występująca o zasiłek stały powinna spełniać kryteria dochodowe, które nie powinno przekraczać dla osoby samotnie gospodarującej 776 zł, a dla osoby w rodzinie 600 zł.

W przypadku osoby samotnie gospodarującej kwotę zasiłku stałego ustala się w wysokości różnicy między kryterium dochodowym (776 zł) a dochodem tej osoby, przy czym nie może to być więcej niż 719 zł. Gdy o zasiłek stały ubiega się osoba mająca rodzinę, kwota zasiłku stanowi różnicę między kryterium dochodowym (600 zł) a dochodem na jednego jej członka. Z kolei minimalna wysokość zasiłku – czy dotyczy to osoby samotnej, czy też osoby żyjącej w rodzinie – nie może być niższa niż 30 zł.

W roku 2024 planowane jest podwyższenie kwoty zasiłku stałego.

Pan Edmund spełnia pierwszy warunek do otrzymania renty – jest całkowicie niezdolny do pracy. Natomiast po przejrzeniu jego historii zatrudnienia, doradca stwierdził, że nie ma on wymaganego stażu ubezpieczeniowego, gdyż w związku z tym, że od 12 lat pracuje bez umowy, nie ma niezbędnego 5-letniego okresu składkowego i nieskładkowego w ciągu ostatnich 10 lat przed wypadkiem. Pan Edmund może udowodnić, że w ciągu całego swojego życia odprowadzał składki na ubezpieczenie zdrowotne i emerytalne tylko przez 9 lat, nie spełnia więc też warunku 25 lat stażu ubezpieczeniowego.

W takiej sytuacji panu Edmundowi pozostaje tylko wystąpić do OPS o zasiłek stały.

Podstawa prawna: 
Ustawa z dnia 12 marca 2004 roku o pomocy społecznej.

Autorka: Beata Klimkiewicz