Pan Andrzej wraz z siostrą nabyli spadek po rodzicach w wysokości po ½ udziału. Jednak za życia rodzice pana Andrzeja dokonali darowizny mieszkania dla siostry pana Andrzeja., która stała się właścicielką nieruchomości. Jednocześnie strony umowy ustanowiły służebność osobistą mieszkania. Mieszkanie zostało obciążone na rzecz rodziców pana Andrzeja w celu zaspokojenia ich potrzeb mieszkaniowych. Pan Andrzej zwrócił się do doradcy obywatelskiego z pytaniem, czy może on dochodzić od siostry zachowku? 

Czy można dochodzić zachowku jeśli spadkodawca darował za życia cały majątek  innej osobie?

Tak. Jeśli po sądowym stwierdzeniu nabycia spadku, pan Andrzej został uznany za spadkobiercę, nabył on prawa do swojego udziału spadkowego. Jeśli jednak okazuje się, że majątek spadkowy nie wystarcza na pokrycie udziału pana Andrzeja gdyż spadkodawcy (rodzice pana Andrzeja) za swojego życia darowali córce całość majątku, wówczas panu Andrzejowi pozostaje zachowek. Zachowek stanowi jedynie uzupełnienie udziału spadkowego, więc nie uda się panu Andrzejowi uzyskać zapłaty odpowiadającej całości jego udziału spadkowego, a jedynie połowę z połowy przysługującego mu udziału.

Co to jest służebność osobista mieszkania?

Strony umowy darowizny mieszkania ustanowiły w umowie służebność mieszkania na rzecz rodziców pana Andrzeja. W momencie darowizny, siostra pana Andrzeja stała się właścicielką mieszkania. Służebność osobista mieszkania służy ochronie osób, w tym wypadku osobom w podeszłym wieku. Służebność ta uprawnia osobę, której przysługuje nie tylko prawo do korzystania z mieszkania, lecz także z pomieszczeń oraz urządzeń przeznaczonych do wspólnego użytku mieszkańców nieruchomości.

Czy służebność osobista mieszkania wyłącza możliwość dochodzenia zachowku od osoby obdarowanej?

Prawo do dochodzenia zapłaty określonej kwoty pieniężnej tytułem zachowku od osoby obdarowanej mieszkaniem obciążonym służebnością osobistą istnieje pomimo tej służebności. Służebność osobista mieszkania nie powoduje, że nie można dochodzić zachowku. 

W jakiej wysokości należy się zachowek gdy jedynym składnikiem schedy spadkowej jest mieszkanie obciążone służebnością osobistą?

Wysokość zachowku zależy od wartości mieszkania oraz tego jaki zachowek się należy. W przypadku pana Andrzeja tj. ½ udziału spadkowego. Przy obliczaniu zachowku bierze się pod uwagę stan nieruchomości w chwili otwarcia spadku zaś wartość według cen aktualnych na moment obliczania zachowku. W sytuacji gdy nieruchomość obciążona jest służebnością osobistą osoba zobowiązana do zapłaty zachowku może pomniejszyć jego wysokość o wartość służebności.

Jak odliczyć wartość służebności osobistej?

Najczęściej wartość służebności w sprawie o zachowek oblicza biegły sądowy, który bierze pod uwagę  wartość miesięcznego czynszu najmu całości nieruchomości, a następnie pomnoży ten czynsz przez ilość miesięcy, przez którą korzystali z nieruchomości rodzice pana Andrzeja. Sąd może jednak na wniosek strony uznać, że taki sposób wyliczenia nie jest prawidłowy i zleci biegłemu obliczenie wartości służebności przy uwzględnieniu wskaźnika średniego dalszego trwania życia ogłaszanego przez Główny Urząd Statystyczny. Innymi słowy, wartość służebności jest określana jako wartości czynszu za okres dalszego prognozowanego czasu życia uprawnionego spadkodawcy.

Podstawa prawna:
Kodeks cywilny

Autor: Anna Pieślak