Tag: ubezwłasnowolnienie

Ubezwłasnowolnienie

6 Maj 2024

Do punku NPO zgłosiła się Pani Barbara, której mąż jest uzależniony od alkoholu. W ramach majątku osobistego posiada on mieszkanie po zmarłych rodzicach, które jest obecnie wynajmowane. Uzyskane z najmu środki finansowe, mąż Pani Barbary przeznacza na zakup alkoholu, wskutek czego nie partycypuje w kosztach utrzymania wspólnego gospodarstwa domowego. Ponadto, Pani Barbara podejrzewa, że jej mąż zaciąga zobowiązania w instytucjach pożyczkowych, wskutek czego może dojść do zadłużenia przedmiotowego mieszkania a w konsekwencji jego utraty. 

Doradca NPO przybliżył Pani Barbarze instytucję ubezwłasnowolnienie. Wskazał, że jest to instytucja prawa cywilnego, która wpływa na zdolność do czynności prawnych danej osoby, w tym przypadku jej męża. Kodeks cywilny wyróżnia: ubezwłasnowolnienie całkowite oraz częściowe. 

Warunki ubezwłasnowolnienia całkowitego

Osoba, która ma być ubezwłasnowolniona musi mieć skończone 13 lat, musi zaistnieć sytuacja, w której wskutek choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych, w szczególności pijaństwa lub narkomanii, nie jest w stanie kierować swym postępowaniem.

Warunki ubezwłasnowolnienia częściowego

Osoba, która ma być ubezwłasnowolniona musi mieć ukończone 18 lat. Musi zaistnieć sytuacja, w której występuje choroba psychiczna, niedorozwój umysłowy albo inny rodzaj zaburzeń psychicznych, w szczególności pijaństwo lub narkomania. Stan osoby nie uzasadnia ubezwłasnowolnienia całkowitego. Potrzebna jest pomoc do prowadzenia jej spraw. 

Skutki ubezwłasnowolnienia

Czynność prawna dokonana przez osobę, która nie ma zdolności do czynności prawnych (tj. m.in. ubezwłasnowolnioną) jest nieważna. Wyjątek stanowią umowy należące do umów powszechnie zawieranych w drobnych bieżących sprawach życia codziennego. W takim przypadku umowa staje się ważna z chwilą jej wykonania, chyba że pociąga za sobą rażące pokrzywdzenie osoby niezdolnej do czynności prawnych.

Osoby ubezwłasnowolnione częściowo mają ograniczoną zdolność do czynności prawnych.

Poza określonymi wyjątkami do ważności czynności prawnej, przez którą osoba ograniczona w zdolności do czynności prawnych zaciąga zobowiązanie lub rozporządza swoim prawem, potrzebna jest zgoda jej przedstawiciela ustawowego. W przypadku osób ubezwłasnowolnionych częściowo będzie to kurator np. Pani Barbara.

Osoba ubezwłasnowolniona częściowo może bez zgody kuratora zawierać umowy należące do umów powszechnie zawieranych w drobnych bieżących sprawach życia codziennego.

Podmioty, które mogą złożyć wniosek o ubezwłasnowolnienie:

  1. małżonek osoby, która ma być ubezwłasnowolniona,
  2. jej rodzeństwo, 
  3. przedstawiciel ustawowy czyli osoba, która z mocy przepisu prawa może działać w cudzym imieniu i ze skutkiem dla osoby, którą reprezentuje, 
  4. krewni w linii prostej (dziadkowie, rodzice, dzieci, wnuki, prawnuki), krewni w linii prostej mają prawo wystąpienia z wnioskiem tylko, jeżeli osoba, której wniosek dotyczy, nie ma przedstawiciela ustawowego, 
  5. Prokurator 
  6. Rzecznik Praw Obywatelskich 
  7. Rzecznik Praw Dziecka
  8. sama osoba, której wniosek dotyczy 

Uczestnikami postępowania o ubezwłasnowolnienie są z mocy samego prawa prócz wnioskodawcy:

  1. osoba, której dotyczy wniosek;
  2. jej przedstawiciel ustawowy; 
  3. małżonek osoby, której dotyczy wniosek o ubezwłasnowolnienie jeżeli jest zamężna; 
  4. prokurator – uprawnienie to przysługuje na podstawie art. 7 KPC 

Warto pamiętać, iż sprawy o ubezwłasnowolnienie należą do właściwości sądów okręgowych. Wniosek o ubezwłasnowolnienie składa się w sądzie okręgowym miejsca zamieszkania osoby, której dotyczy wniosek. W braku miejsca zamieszkania właściwy będzie sąd miejsca pobytu. 

Postępowanie dotyczące ubezwłasnowolnienia nie ma charakteru spornego, jest postępowaniem nieprocesowym. W celu ubezwłasnowolnienia innej osoby konieczne jest wystąpienie z wnioskiem do sądu. We wniosku należy zawrzeć:

  • dane osobowe wnioskodawcy oraz osoby, której dotyczy ubezwłasnowolnienie,
  • informacje, jakie jest pokrewieństwo między osobą składającą wniosek a osobą, której dotyczy ubezwłasnowolnienie,
  • dane o stanie cywilnym osoby, która ma zostać ubezwłasnowolniona,
  • zaznaczenie, czy przedmiotem wniosku jest ubezwłasnowolnienie całkowite, czy częściowe,
  • informacje czy osoba, której dotyczyć będzie postępowanie, jest w stanie samodzielnie stawić się na rozprawę. 

Wniosek wymaga również odpowiedniego uzasadnienia, w którym należy opisać problem, który powoduje, że osoba nie może samodzielnie podejmować decyzji w swoim imieniu i wymaga kuratora (w przypadku ubezwłasnowolnienia częściowego) lub opiekuna (w przypadku ubezwłasnowolnienia całkowitego) tj. np.:

  • choroba psychiczna, 
  • alkoholizm, 
  • narkomania

W trakcie postępowania sąd wysłuchuje osobę, której dotyczy wniosek. Osoba, której dotyczy wniosek o ubezwłasnowolnienie, musi być zbadana przez biegłego lekarza psychiatrę lub neurologa, a także psychologa. Opinia biegłego powinna zawierać ocenę stanu zdrowia psychicznego lub zaburzeń psychicznych albo rozwoju umysłowego osoby, której dotyczy wniosek, a także umotywowaną ocenę zakresu jej zdolności do samodzielnego kierowania swoim postępowaniem i prowadzenia swoich spraw, uwzględniającą postępowanie i zachowanie się tej osoby. 

Po rozpoznaniu sprawy sąd może: 

  1. oddalić wniosek o ubezwłasnowolnienie, jeżeli uzna, że nie zachodzą przesłanki ubezwłasnowolnienia, lub
  2. orzec o ubezwłasnowolnieniu całkowitym bądź częściowym.

Orzeczenie w przedmiocie ubezwłasnowolnienia może zapaść tylko po przeprowadzeniu rozprawy. W postanowieniu o ubezwłasnowolnieniu sąd orzeka, czy ubezwłasnowolnienie jest całkowite, czy też częściowe i z jakiego powodu zostaje orzeczone.

Obecność prokuratora w postępowaniu o ubezwłasnowolnienie ma zagwarantować, iż  prawa i wolności osoby, której wniosek dotyczy, będą należycie chronione. 

Kto może zostać opiekunem lub kuratorem osoby ubezwłasnowolnionej?

Opiekunem lub kuratorem może zostać osoba posiadająca pełną zdolność do czynności prawnych, czyli pełnoletnia, nieubezwłasnowolniona oraz korzystająca z pełni praw publicznych. Ponadto, kandydat na opiekuna/kuratora powinien cieszyć się nieposzlakowaną opinią, stanem zdrowia pozwalającym na pełnienie funkcji opiekuna lub kuratora oraz nie może być karany za przestępstwo popełnione umyślnie.

Do obowiązków opiekuna prawnego należy:

dbanie o to, aby osoba ubezwłasnowolniona miała środki do życia, a w razie ich braku, dochodzenie dla niego odpowiednich świadczeń, dbanie, aby ubezwłasnowolniony miał zapewnioną właściwą opiekę lekarską, dbanie by ubezwłasnowolniony sobie nie zagrażał, nie szkodził i nie stwarzał zagrożenia dla innych osób.

Obowiązkiem kuratora jest:

opieka nad sprawami życiowymi i majątkiem osoby częściowo ubezwłasnowolnionej, podobnie jak opiekun prawny ma dbać o to, aby ubezwłasnowolniony częściowo miał środki do życia i zapewnioną opiekę lekarską. 

Do obowiązków opiekuna prawnego jak i kuratora nie należy ponoszenie jakichkolwiek nakładów i wydatków na rzecz podopiecznego. Zarówno opiekunowi prawnemu jak i kuratorowi Sąd opiekuńczy przyznaje, na jego żądanie stosowne wynagrodzenie. Pokrywane jest ono z dochodów lub majątku osoby, dla której opiekun lub kurator jest ustanowiony. Jeśli osoba ta nie ma odpowiednich dochodów lub majątku, wynagrodzenie pokrywane jest ze środków publicznych i wypłacane przez ośrodek pomocy społecznej.

Podstawa prawna:
Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny 
Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego

Autor: Krzysztof Gaida

Jak przeprowadzić ubezwłasnowolnienie bliskiej osoby?

14 marca 2022

Pani Eugenia w kilka lat po przejściu na emeryturę zaczęła zachowywać się w dziwny sposób. Dzień zaczął jej się mylić z nocą, potrafiła w piżamie i kapciach wyjść do sklepu a tuż po zjedzeniu obiadu, dopytywać się o obiad i uparcie twierdzić, że jeszcze nie jadła i odczuwa głód. Po pewnym czasie w ogóle przestała jeść, pić i przyjmować leki. Nie chciała się poddać leczeniu, mimo że kilka razy zasłabła. Odmówiła też pójścia do szpitala, gdy wezwane pogotowie chciało ją zabrać na badania i dalszą obserwację. Jej syn przerażony stanem matki zadbał o opiekunkę, która zamieszkała z panią Eugenią. Pani Eugenia, mimo, że zazwyczaj była łagodną osobą, postanowiła pożegnać z domu opiekunkę i próbowała ją pobić, ganiając za nią po całym domu. Wyraziła bardzo stanowczo wolę, że chce mieszkać w swoim domu sama. W związku z faktem, że w jej obecnym stanie pani Eugenia już nie może mieszkać sama, bo to zagraża jej zdrowiu i życiu, syn zwrócił się do doradcy obywatelskiego z pytaniem, z czym wiąże się proces ubezwłasnowolnienia, bo może powinien ubezwłasnowolnić matkę? 

Ubezwłasnowolnienie bliskiej osoby to trudna decyzja, podejmuje się ją w ostateczności, gdy inne sposoby zapanowania nad trudnym do opanowania zachowaniem bliskiego są już niemożliwe. Wiąże się też z wystąpieniem na drogę sądową i sprawą z udziałem trzech sędziów a także postępowaniem dowodowym z udziałem samego zainteresowanego, biegłych lekarzy takich jak psychiatra, neurolog, psycholog oraz innych uczestników postępowania.

Ubezwłasnowolnienie staje się konieczne, gdy osoba w związku z upośledzeniem umysłowym, chorobą psychiczną lub uzależnieniem zachowuje się w sposób nieracjonalny, nie jest w stanie wyrazić własnej woli i podejmować decyzji w sposób świadomy.

Naczelną zasadą, którą należy się kierować przy decyzji o ubezwłasnowolnieniu, jest dobro osoby, która ma być ubezwłasnowolniona.

Ubezwłasnowolnienie następuje na mocy prawomocnego postanowienia sądu. To zatem sąd rozstrzyga, czy dana osoba jest zdolna właściwie ocenić, czy decyzje które podejmuje wobec siebie i swojego majątku są dla niej korzystne.

W zależności od indywidualnych okoliczności, sąd zasięga opinii lekarza psychiatry, neurologa albo psychologa, których zadaniem jest ustalenie, czy u danej osoby występuje choroba psychiczna, niedorozwój umysłowy albo innego rodzaju zaburzenie psychiczne oraz jaki jest ich wpływ na zakres zdolności tej osoby do racjonalnego podejmowania decyzji. W postępowaniu o ubezwłasnowolnienie sąd bada, czy dana osoba jest w stanie kierować świadomie swym postępowaniem, a jeśli nie, to czy jest to skutkiem jednego z ww. zaburzeń.

Ubezwłasnowolnienie może zostać orzeczone jako częściowe lub całkowite. 

Zgodnie z obowiązującymi przepisami Kodeksu cywilnego: „osoba, która ukończyła lat trzynaście, może zostać ubezwłasnowolniona całkowicie, jeżeli wskutek choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych, w szczególności pijaństwa lub narkomanii, nie jest w stanie kierować swym postępowaniem.

Osoba pełnoletnia może zostać ubezwłasnowolniona częściowo z powodu choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych, w szczególności pijaństwa lub narkomanii, jeżeli stan tej osoby nie uzasadnia ubezwłasnowolnienia całkowitego, lecz potrzebna jest pomoc do prowadzenia jej spraw”.

Dla osoby, która zostanie ubezwłasnowolniona całkowicie, sąd ustanawia opiekuna, chyba że osoba ubezwłasnowolniona pozostaje jeszcze pod władzą rodzicielską (osoby poniżej 18-ego roku życia). Dla osoby ubezwłasnowolnionej częściowo sąd ustanawia kuratora.

Ubezwłasnowolnienie to całkowite albo częściowe pozbawienie człowieka zdolności do czynności prawnych. 

Osoba całkowicie ubezwłasnowolniona nie może samodzielnie wykonywać szeregu czynności prawnych. Do najważniejszych spośród nich zalicza się między innymi podpisywanie umów, sporządzanie testamentu, zawarcie małżeństwa, branie udziału w wyborach, czy zaciąganie kredytów. Ponadto, osoba ubezwłasnowolniona całkowicie nie może sama wyrażać zgody na przeprowadzanie operacji i zabiegów medycznych. Podjęcie decyzji o wykonaniu wymienionych powyżej czynności wymaga uzyskania zezwolenia sądu wydanego na wniosek opiekuna. 

Osoba ubezwłasnowolniona częściowo może samodzielnie dokonać czynności związanych z umowami powszechnie zawieranymi w drobnych, bieżących sprawach życia codziennego. Może swobodnie, bez zgody kuratora, zarządzać swoim zarobkiem, chyba że z ważnych powodów sąd opiekuńczy postanowi inaczej. Może ona również swobodnie rozporządzać przedmiotami majątkowymi, które przedstawiciel ustawowy oddał jej do swobodnego użytku. Większość jednak czynności prawnych, dokonywanych przez osobę ubezwłasnowolnioną częściowo wymaga zatwierdzenia przez kuratora. Będą to wszelkie czynności zobowiązujące i rozporządzające, czyli np.: kupno, sprzedaż, darowizna, zlecenie, najem. 

Opiekunem osoby ubezwłasnowolnionej całkowicie najczęściej zostaje współmałżonek, rodzic lub bliski krewny chorego. W zakresie obowiązków opiekuna prawnego znajdują się przede wszystkim czynności, takie jak sprawowanie opieki nad podopiecznym, zarządzanie posiadanym przez niego majątkiem oraz reprezentowanie go przed różnego rodzaju instytucjami. Opiekun powinien dbać o zapewnienie ubezwłasnowolnionemu niezbędnych środków do życia, a ponadto opieki lekarskiej i bezpieczeństwa. Przynajmniej raz w roku, każdy, kto sprawuje pieczę nad ubezwłasnowolnionym, ma dodatkowo obowiązek przedstawiać sądowi sprawozdanie ze swojego działania. 

Gdy mamy do czynienia z sytuacją ubezwłasnowolnia częściowego, funkcję tę sprawuje kurator.

Aby ubezwłasnowolnić daną osobę, należy złożyć odpowiedni wniosek do sądu. Postępowanie o ubezwłasnowolnienie należy do właściwości sądów okręgowych, orzekających w składzie trzech sędziów zawodowych, właściwych dla miejsca zamieszkania osoby, której dotyczy wniosek o ubezwłasnowolnienie.

Wniosek o ubezwłasnowolnienie może złożyć małżonek osoby, której wniosek dotyczy, jej krewni w linii prostej (tj. rodzic, dziadek, dorosłe dziecko czy wnuk) oraz rodzeństwo, a także prokurator albo przedstawiciel ustawowy danej osoby. Wniosek o ubezwłasnowolnienie podlega opłacie stałej w wysokości 100 zł.

Zgodnie z obowiązującymi prawami człowieka, ubezwłasnowolnienie odbiera człowiekowi możliwość autonomicznego postępowania, dlatego też powinno się je stosować wyłącznie wtedy, gdy jest to niezbędne dla dobra ubezwłasnowolnianej osoby lub gdy poważnie zagraża ona bezpieczeństwu innych ludzi oraz porządkowi publicznemu.

Syn pani Eugenii powinien zatem dobrze rozważyć sprawę i zastanowić się, czy ubezwłasnowolnienie jest jedynym możliwym rozwiązaniem, aby objąć matkę właściwą opieką.

Podstawa prawna:
Kodeks cywilny
Kodeks postępowania cywilnego

Autorka: Beata Klimkiewicz