Pani Barbara przez 9 lat zajmowała się ponad 90-letnią matką, która przez swoje ostatnie 4 lata życia nie wychodziła z łóżka. Matka zachorowała na chorobę Alzheimera i nie była nawet świadoma, że opiekuje się nią córka, gdyż nikogo już nie rozpoznawała i nie wiedziała, kto jest kim. Pani Barbara zmuszona była zrezygnować z życia zawodowego i przeszła na wcześniejszą emeryturę. Matka pani Barbary była wdową, ale miała oprócz niej jeszcze jedno dziecko – 55-letniego syna, Eryka. Syn nie interesował się losem matki, nie chciał pomagać siostrze w opiece nad nią ani fizycznie ani finansowo. Od 5 lat w ogóle się nie odzywał i nie interesowało go, czy siostra daje sobie radę z opieką nad matką. W ostatniej rozmowie z siostrą stwierdził, że jeśli ta opieka ją przerasta, może oddać matkę do domu pomocy społecznej, tylko niech weźmie pod uwagę, że on się do tego nie będzie dokładał. Eryk pojawił się na pogrzebie matki, który odbył się miesiąc temu. Zapytał wtedy siostrę, czy będą sprzedawać dom matki, czy ona woli go spłacić – jemu to obojętne, ale pieniądze musi mieć nie później niż za 3 miesiące. Oburzyło to panią Barbarę, gdyż uważała, że swoim zachowaniem brat nie zasłużył na to, aby cokolwiek dziedziczyć po matce. Udała się zatem do doradcy obywatelskiego, żeby zapytać, jak ta sprawa wygląda w świetle prawa?

Do 15 listopada 2023 roku, Kodeks cywilny zawierał następujący zapis o niegodności dziedziczenia:

„Art.  928.  [Niegodność dziedziczenia]

§  1. Spadkobierca może być uznany przez sąd za niegodnego, jeżeli:

1) dopuścił się umyślnie ciężkiego przestępstwa przeciwko spadkodawcy;

2) podstępem lub groźbą nakłonił spadkodawcę do sporządzenia lub odwołania testamentu albo w taki sam sposób przeszkodził mu w dokonaniu jednej z tych czynności;

3) umyślnie ukrył lub zniszczył testament spadkodawcy, podrobił lub przerobił jego testament albo świadomie skorzystał z testamentu przez inną osobę podrobionego lub przerobionego.”

Nowelizacja art. 928 Kodeksu cywilnego, która weszła w życie 15 listopada 2023 roku, przyniosła kilka istotnych przesłanek, pozwalających na uznanie spadkobiercy niegodnym dziedziczenia, czyli na pozbawienie spadkobiercy zarówno prawa do dziedziczenia, jak i prawa do zachowku.

Art. 928 Kodeksu cywilnego został rozszerzony o następujące punkty:

„4)  uporczywie uchylał się od wykonywania wobec spadkodawcy obowiązku alimentacyjnego określonego co do wysokości orzeczeniem sądowym, ugodą zawartą przed sądem albo innym organem albo inną umową;

5)    uporczywie uchylał się od wykonywania obowiązku pieczy nad spadkodawcą, w szczególności wynikającego z władzy rodzicielskiej, opieki, sprawowania funkcji rodzica zastępczego, małżeńskiego obowiązku wzajemnej pomocy albo obowiązku wzajemnego szacunku i wspierania się rodzica i dziecka.”

Rozszerzenie przepisów prawnych o te dwie przesłanki ma na celu umożliwienie osobie, mającej w tym interes prawny (np. pozostałym spadkobiercom), przeciwstawienie się możliwości uzyskania korzyści ze spadku przez osobę nie wykonującą obowiązków wynikających z prawa rodzinnego i zasad współżycia społecznego w stosunku do spadkodawcy, mimo realnej możliwości ich spełnienia.

Przesłanki wskazane w punktach 4 i 5 obowiązują w sprawach spadkowych, dotyczących spadku otwartego po dniu 15 listopada 2023 r. Na te dwie nowe przesłanki pozostali spadkobiercy nie będą mogli się powołać, jeśli spadkodawca zmarł przed 15 listopada ub. r.

Dzięki wprowadzeniu tych przesłanek do przepisów prawnych, pani Barbara wnioskując do sądu o stwierdzenie nabycia spadku po matce, może wnioskować o wyłączenie brata z kręgu spadkobierców jako osoby niegodnej dziedziczenia ze względu na uporczywe uchylanie się przez niego od obowiązku pieczy nad matką i wspierania jej jako swojego rodzica w chwilach, kiedy matka tego wsparcia wymagała.

Jednocześnie pani Barbara powinna pilnować terminów w sprawie wyłączenia brata z dziedziczenia, biorąc pod uwagę następujący artykuł Kodeksu cywilnego:

„Art.  929.  [Legitymacja czynna w procesie o niegodność dziedziczenia]

Uznania spadkobiercy za niegodnego może żądać każdy, kto ma w tym interes. Z żądaniem takim może wystąpić w ciągu roku od dnia, w którym dowiedział się o przyczynie niegodności, nie później jednak niż przed upływem lat trzech od otwarcia spadku.”

Spadkobierca niegodny zostaje wyłączony od dziedziczenia, tak jakby nie dożył otwarcia spadku. W przypadku zatem pozytywnego rozpatrzenia przez sąd wniosku pani Barbary o uznanie brata za niegodnego dziedziczenia, pani Barbara będzie jedynym spadkobiercą swojej matki i to ona odziedziczy w całości jej dom.

Podstawa prawna:
Ustawa z dnia 28 lipca 2023 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2023 r., poz. 1615);
Kodeks cywilny;
Kodeks postępowania cywilnego.

Autorka: Beata Klimkiewicz