Z poradnictwa obywatelskiego korzysta pani Wiesława, 50-letnia rencistka. Po śmierci rodziców pozostała w lokalu własnościowym jako jedyna spadkobierczyni. Utrzymuje się z renty rodzinnej po ojcu. Pani Wiesława jest osobą niepełnosprawną ze względu na schorzenia umysłowe. Od wczesnej dorosłości posiada ubezwłasnowolnienie częściowe i w związku z tym ustanowiono dla niej kuratora, którym byli kolejno rodzice. Po śmierci rodziców sąd wyznaczył kuratora z urzędu. Po śmierci ojca sąd ustanowił obligatoryjnie kuratora dla pani Wiesławy. Pani Wiesława nie może się pogodzić się z tym faktem i chciałaby aby sąd zdjął kuratelę.

Dla osoby ubezwłasnowolnionej częściowo sąd ustanawia kuratora. Osoba ubezwłasnowolniona częściowo może samodzielnie dokonywać czynności związanych z umowami powszechnie zawieranymi w drobnych, bieżących sprawach życia codziennego. Może swobodnie, bez zgody kuratora, zarządzać swoim dochodem, chyba że z ważnych powodów sąd opiekuńczy postanowi inaczej. Może ona swobodnie rozporządzać przedmiotami majątkowymi. Większość jednak czynności prawnych, dokonywanych przez osobę ubezwłasnowolnioną częściowo wymaga zatwierdzenia przez kuratora. Są to wszelkie czynności zobowiązujące i rozporządzające, czyli np.: kupno, sprzedaż, darowizna, zlecenie, najem.

Doradca poinformował panią Wiesławę, iż nie ma możliwości znieść kurateli sądowej dla osoby ubezwłasnowolnionej częściowo. Można wystąpić do Sądu Okręgowego z wnioskiem o uchylenie ubezwłasnowolnienia ale pod warunkiem, że ustały przyczyny, dla których orzeczono ubezwłasnowolnienie częściowe. W przypadku pani Wiesławy niepełnosprawność umysłowa istnieje od urodzenia i ma charakter trwały – nie może wobec tego liczyć na uchylenie ubezwłasnowolnienia częściowego.

Doradca poinformował panią Wiesławę, że jest przygotowywany projekt Ustawy, która zniesie procedurę ubezwłasnowolnienia. Jest to projekt ustawy o instrumentach wspieranego podejmowania decyzji. Zakłada on likwidację instytucji ubezwłasnowolnienia i wprowadzenia instrumentów wspieranego podejmowania decyzji – asystenta prawnego, kuratora wspierającego, kuratora reprezentującego oraz pełnomocnika rejestrowanego.

Czym są instrumenty wspeiranego podejmowania decyzji? Rozumie się przez to asystenta prawnego, kuratora wspierającego, kuratora reprezentującego oraz pełnomocnika rejestrowanego.

Asystent prawny na mocy umowy pomiędzy asystentem prawnym i osobą wspieraną będzie udzielał osobie potrzebującej wsparcia w korzystaniu ze zdolności do czynności prawnych przy prowadzeniu jej własnych spraw określonych w umowie. 

Kurator reprezentujący będzie ustanawiany dla osoby pełnoletniej potrzebującej wsparcia, w zakresie, w jakim nie jest osoba w stanie postrzegać lub oceniać rzeczywistości albo samodzielnie kierować swoim postępowaniem, jeżeli jest to konieczne dla ochrony jej praw lub interesów. Kurator będzie powołany dla osoby, która potrzebuje wsparcia w prowadzeniu wszelkich spraw, spraw określonego rodzaju albo doraźnej pomocy w załatwieniu konkretnej sprawy.
Projekt wprowadza dwie możliwości działania kuratora reprezentującego: 1) przez kuratora w imieniu osoby wspieranej lub 2) przez osobę wspieraną tylko za zgodą kuratora. Osoba wspierana zawsze będzie miała pełną zdolność do czynności prawnych, przy czym w wyjątkowych sytuacjach, czynności w jej imieniu będzie dokonywał kurator. 

Umowy zawarte przez osobę wspieraną, dla której zostanie ustanowiony kurator reprezentujący, pozostają bezskuteczne do czasu ich potwierdzenia przez kuratora. Natomiast jednostronne czynności prawne dokonane przez osobę wspieraną, która ma ustanowionego kuratora reprezentującego będą nieważne.

Kurator wspierający będzie ustanawiany dla osoby potrzebującej faktycznego wsparcia w prowadzeniu jej spraw. Sposób i zakres wsparcia określi sąd.

W projekcie ustawy założono, że osoby ubezwłasnowolnione całkowicie oraz osoby ubezwłasnowolnione częściowo będą miały zdolność do czynności prawnych.

W związku z zastąpieniem instytucji ubezwłasnowolnienia instrumentami wspieranego podejmowania decyzji, sąd określi zakres i rodzaj spraw, które mogą być dokonywane tylko za zgodą kuratora albo kurator może ich dokonywać tylko w imieniu osoby potrzebującej wsparcia.

Pełnomocnictwo rejestrowane – projekt ustawy zakłada możliwość udzielenia przez osobę pełnoletnią, dla której nie ustanowiono kuratora reprezentującego, pełnomocnictwa na wypadek, gdyby w przyszłości ze względu na stan zdrowia nie była w stanie samodzielnie kierować swoim postępowaniem. Projekt przewiduje, że pełnomocnictwo rejestrowane obejmuje umocowanie do wszystkich czynności związanych z osobą i majątkiem mocodawcy. Udzielenie pełnomocnictwa rejestrowanego nie spowoduje utraty zdolności do czynności prawnych. Pełnomocnik rejestrowany „będzie miał obowiązek uzyskania zezwolenia sądu w ważniejszych sprawach, które dotyczą osoby i majątku mocodawcy, w szczególności wyodrębnionych w odniesieniu do poszczególnych kategorii przedmiotów majątkowych z uwagi na ich znaczną wartość, gospodarcze znaczenie, a w odniesieniu do darowizn – ich nieodpłatny charakter. Czynność prawna dokonana bez zezwolenia sądu skutkować będzie jej nieważnością.”

Odnośnie sytuacji pani Wiesławy, doradca poinformował, iż po wejściu w życie ustawy nadal będzie musiała ona tymczasowo współpracować z dotychczasowym kuratorem – „w dniu wejścia w życie ustawy osoby ubezwłasnowolnione częściowo stają się osobami wspieranymi i dotychczasowy kurator dla osoby ubezwłasnowolnionej częściowo – stanie się z mocy prawa, na okres 5 lat, tymczasowym kuratorem reprezentującym do prowadzenia spraw określonego rodzaju, upoważnionym do wyrażania zgody na czynności prawne dokonywane przez osobę, dla której został ustanowiony i w zakresie wynikającym z orzeczenia sądu o ustanowieniu kuratora dla osoby częściowo ubezwłasnowolnionej.

Podobnie osoby ubezwłasnowolnione całkowicie stają się osobami wspieranymi i dotychczasowy opiekun prawny stanie się z mocy prawa, na okres 5 lat, tymczasowym kuratorem reprezentującym do prowadzenia wszelkich spraw w imieniu osoby, dla której został ustanowiony.

Projekt ustawy  o instrumentach wspieranego podejmowania decyzji jest obecnie na etapie konsultacji, opiniowania i uzgodnień.  Swoją opinię w sprawie wyraził między innymi Rzecznik Praw Obywatelskich. 

Organem odpowiedzialnym za opracowanie projektu jest Ministerstwo Sprawiedliwości. Planowany termin przyjęcia projektu przez Radę Ministrów to IV kwartał 2025 r.

Autorka: Agnieszka Pożarowska