Pani Krystyna, lat 60, przez większą część swojego życia zajmowała się domem i trójką dzieci, pracowała zawodowo ale jej emerytura jest bardzo niska. Po nagłej śmierci męża znalazła się w trudnej sytuacji finansowej. Pani Krystyna mieszka w małej miejscowości, w domu jednorodzinnym, ponosi koszty związane z jego utrzymaniem. Pani krystyna posiada wykształcenie zawodowe handlowe, pracowała w sklepie spożywczym w okresach między narodzinami i wychowywaniem kolejnych dzieci. Pani Krystyna była osobą bardzo lubianą w swoim środowisku, cenioną za empatię, chęć pomocy innym i komunikatywność. Niestety, trudne relacje w małżeństwie oraz nagła śmierć małżonka spowodowały u niej znaczące obniżenie samooceny i bezradność. Podupadła bardzo na zdrowiu zarówno psychiznym, jak i fizycznym. Dzieci mieszkają daleko i nie wspierają Pani Krystyny w zaistniałej sytuacji. Pani Krystyna czuje się wykluczona społecznie i pozostawiona bez wsparcia. Nie wie nic na temat tzw ”renty wdowiej”.
Równe szanse
Równość szans to prawo do sprawiedliwego dostępu do różnych życiowych możliwości. Z równością szans związany jest w szczególności zakaz dyskryminacji, na przykład ze względu na płeć, wyznanie religijne, narodowość, gwarantowany prawami człowieka. System emerytalny w Polsce pokazuje w przejrzysty sposób ewidentny brak równych szans w kwocie wysokości świadczenia ze względu na płeć ubezpieczonego. Kobiety w tym aspekcie są stroną pokrzywdzoną, co wynika ze splotu czynników biologicznych, prawnych i społecznych. Główny czynnik wpływający na gorszą sytuację kobiet to tzw „ luka emerytalna”. Wynika ona zaś z konstrukcji systemu emerytalnego opartego na kapitale zdefiniowanym. Oznacza to, że wysokość emerytury to wynik prostego dzielenia:
Emerytura = zgromadzony kapitał/dalsze średnie trwanie życia
W tym równaniu kobiety są w gorszej pozycji z trzech powodów:
- Przerwy w karierze (macierzyństwo): urodzenie dzieci i opieka nad nimi wiążą się z przerwami w opłacaniu składek. Choć państwo opłaca składki za okresy urlopów wychowawczych, są one zazwyczaj naliczane od niższych podstaw niż realne zarobki.
- Wiek emerytalny: kobiety przechodzą na emeryturę w wieku 60 lat, a mężczyźni 65 lat. Oznacza to o 5 lat krótszy okres gromadzenia składek i znacznie dłuższy statystyczny okres pobierania świadczenia (dzielnik w równaniu jest większy).
- Luka płacowa: Kobiety statystycznie zarabiają mniej na tych samych stanowiskach, co bezpośrednio przekłada się na niższy kapitał w ZUS.
W powyższym aspekcie niezmiernie ważny jest mechanizm wyrównywania tych szans, do których zaliczamy:
a) kapitał początkowy i okresy nieskładkowe
Osoby, które wychowywały dzieci przed 1999 rokiem, muszą zadbać o poprawne naliczenie kapitału początkowego. Za każdy rok opieki nad dzieckiem (do 6 lat) wlicza się okresy nieskładkowe, które podnoszą podstawę emerytury.
b) program „Mama 4+” (Rodzicielskie Świadczenie Uzupełniające)
Dla kobiet, które urodziły i wychowały co najmniej czworo dzieci i przez to nie wypracowały minimalnej emerytury. To kluczowe narzędzie włączenia społecznego, zapewniające minimum egzystencjalne.
c) nowa Renta Wdowia
To przełom w kategorii „równych szans”. Kobiety statystycznie żyją dłużej i częściej zostają same w jednoosobowym gospodarstwie domowym, co drastycznie zwiększa ryzyko ubóstwa. Możliwość zachowania własnej emerytury i części świadczenia po mężu (lub odwrotnie) to realna ochrona przed degradacją społeczną.
Przypadek Pani Krystyny pokazuje systemową nierówność: niższy wiek emerytalny kobiet w połączeniu z luką w zatrudnieniu spowodowaną opieką nad dziećmi sprawił, że jej kapitał emerytalny jest o 40% niższy niż u mężczyzny o podobnym stażu. W ramach porady wskazano, że prawo do renty wdowiej jest w jej przypadku formą rekompensaty za nieodpłatną pracę opiekuńczą wykonaną w przeszłości, co stanowi istotny element realizacji zasady równych szans.
Włączenie społeczne
W przypadku Pani Krystyny pojęcie włączenia społecznego stanowi realny proces wychodzenia z izolacji i bezradności , do aktywnego uczestnictwa w życiu społecznym i korzystania ze swoich praw. Ma on kilka filarów:
- Uzyskanie informacji – pani Krystyna nie wiedziała o przysługującym jej prawie do złożenia wniosku w Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych o tzw” rentę wdowią”. Dzięki uzyskanemu wsparciu Pani Krystyna zwiększy swoje szanse na polepszenie sytuacji finansowej i stabilizacji życiowej.
- Niwelowanie wykluczenia cyfrowego – Pani Krystyna nie posiada umiejętności obsługi komputera, co znacząco ogranicza jej możliwości szybkiego zdobycia informacji o swojej sytuacji i łatwego kontaktu z urzędami ( sprawdzenia stanu konta w ZUS PUE ZUS),złożenie wniosku online, kontakt z urzędami bez wychodzenia z domu).
Pani Krystyna mieszka w małej wsi, gmina obecnie nie realizuje żadnych warsztatów w ramach Uniwersytetu Trzeciego Wieku ani też żadnych szkoleń mających na celu niwelowania barier cyfrowych.
Doradca poradził Pani Krystynie aby udała się osobiście do najbliższego oddziału ZUS, właściwego dla jej miejsca zamieszkania i dowiedziała się, ile wynosi jej kapitał początkowy i jakie ma okresy składkowe i nieskładkowe. Doradca wydrukował także wniosek o rentę wdowią i pomógł w jego wypełnieniu.
Bezpieczeństwo ekonomiczne jako fundament godności
Trudno mówić o „uczestnictwie w społeczeństwie”, gdy brakuje środków na zaspokojenie podstawowych potrzeb. Poprawa sytuacji finansowej poprzez wybór najkorzystniejszego wariantu renty wdowiej, może umożliwić Pani Krystynie wyjście z domu i zrealizowanie potrzeb egzystencjalnych. Ekonomia to także klucz do relacji społecznych.
Uznanie wartości pracy nieodpłatnej
Włączenie społeczne to również sfera symboliczna. Poprzez doradztwo uświadamiamy osoby, że lata spędzone na wychowywaniu dzieci i prowadzeniu domu to praca, która daje prawo do świadczeń. Świadomość ta buduje poczucie własnej wartości i sprawczości.
Umiejętności
Umiejętności lub ich brak są kluczowym elementem wpływającym na nasze możliwości radzenia sobie w danej sytuacji życiowej. Według definicji „ umiejętność” to każda czynność, którą potrafimy wykonać. Niezaprzeczalnie łączy się ona z aspektem kształcenia ustawicznego czyli samorozwoju w toku całego naszego życia. Umiejętności miękkie czyli te związane z naszą osobowością, jak i te związane z naszymi kompetencjami (np. formalnymi czyli zdobytym wykształceniem) mają realne odniesienie do stylu radzenia sobie z danym problemem.
Pani Krystyna wykazała się umiejętnością znalezienia dla siebie pomocy poprzez skorzystanie z bezpłatnej porady obywatelskiej.
W poradzie kluczowe w tym przypadku są
– umiejętności techniczne – brak umiejętności obsługi komputera i korzystania z Internetu – wskazane szkolenie dla seniorów w tym zakresie a w trakcie porady – pomoc w wypełnieniu dokumentacji papierowej
– umiejętności analityczne– niezrozumienie algorytmów renty – pomoc w wyjaśnieniu zasad obliczania emerytury, kapitału początkowego a także możliwości skorzystania z danych wariantów, które będą najbardziej korzystne dla pani Krystyny
– umiejętności społeczne- bierność i wycofanie – wsparcie klientki w aktywnym szukaniu informacji, zapisaniu się do Klubu Seniora, :” wyjściu do ludzi” i skorzystaniu z ewentualnej pomocy psychologicznej.
Renta wdowia
Ustawa z dnia 26 lipca 2024 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz niektórych innych ustaw określa zasady przyznawania renry wdowiej. Główna zmiana polega na dodaniu do ustawy emerytalnej Art. 95a, który wprowadza nową zasadę zbiegu świadczeń.
Przed ww zmianą wdowa/wdowiec musieli wybrać tylko jedno świadczenie: albo własną emeryturę, albo 85% emerytury zmarłego małżonka (rentę rodzinną). Nowy przepis wprowadza tzw. model kroczący, który pozwala łączyć oba świadczenia:
- Wariant 1: 100% własnej emerytury + część renty rodzinnej po małżonku.
- Wariant 2: 100% renty rodzinnej po małżonku + część własnej emerytury.
Harmonogram wdrażania (wysokość „drugiego” świadczenia):
- Od 1 lipca 2025 do 31 grudnia 2026: 15% drugiego świadczenia.
- Od 1 stycznia 2027: 25% drugiego świadczenia.
- W 2028 roku rząd ma dokonać weryfikacji, czy możliwe jest podniesienie tego wskaźnika do 50%.
Po przeprowadzonym wywiadzie okazało się, że Pani Krystyna spełnia wymogi formalne potrzebne do złożenia wniosku o rentę wdowią tj:
– ukończony wiek emerytalny (60 lat dla kobiet)
– pozostawała we wspólności małżeńskiej do dnia śmierci męża
– stan cywilny – wdowa (nie zawarła nowego związku małżeńskiego)
Pomimo spełnienia powyższych wymogów, Pani Krystyna nie ma wiedzy, jaki wariant będzie dla niej najkorzystniejszy finansowo. Ma ona do wyboru: może wystąpić o rentę wdowią lub może pobierać rentę rodzinną.
Aby wyjaśnić ten dylemat musimy przedstawić matematyczny model przeliczania kwot świadczenia w różnych wariantach. Obecnie mamy do czynienia z trzema scenariuszami. Oto analiza, wykazująca najbardziej opłacalny wariant finansowy:
Scenariusz 1: Renta Rodzinna (85%)
To rozwiązanie „stare”, które nadal może być najkorzystniejsze, jeśli własna emerytura jest bardzo niska (np. z powodu braku stażu pracy).
- Kiedy się opłaca? Gdy 85% emerytury męża jest kwotą wyższą niż suma Twojej własnej emerytury i dodatkowych 15% (lub docelowo 25%) renty po mężu. Przykład: Twoja emerytura to 1600 zł, a męża 5000 zł. Renta rodzinna (85%) to 4250 zł. To znacznie więcej niż Twoje 1600 zł + mały dodatek.
Scenariusz 2: Nowa Renta Wdowia (100% Własna + % po mężu)
- Kiedy się opłaca? Gdy Twoja własna emerytura jest stosunkowo wysoka (np. 3500 zł), a emerytura męża była podobna lub niższa. Zysk: Zatrzymujesz swoje 3500 zł i dostajesz dodatkowo 15% (od lipca 2025 r.) lub 25% (od 2027 r.) renty po mężu.
Scenariusz 3: Nowa Renta Wdowia (100% po mężu + % Twojej)
- Kiedy się opłaca? Gdy to mąż zarabiał znacznie więcej, ale Ty również masz wypracowaną niemałą emeryturę. Zysk: Bierzesz pełną rentę rodzinną (85% świadczenia męża) i do tego dokladasz 15%/25% swojej własnej emerytury.
Porównanie matematyczne (Symulacja na rok 2026)
Przyjmijmy, że emerytura Pani Krystyny to 2500 zł, a emerytura męża wynosiła 4000 zł (zatem renta rodzinna po mężu to 3400 zł).
| Model rozliczenia | Obliczenie (dla wskaźnika 15%) | Łączna kwota brutto |
|---|---|---|
| Tylko Renta Rodzinna | 85% z 4000 zł | 3400 zł |
| Wariant: Moja + % męża | 2500 zł + (15% z 3400 zł) | 3010 zł |
| Wariant: Męża + % moja | 3400 zł + (15% z 2500 zł) | 3775 zł |
Wniosek: W powyższym przykładzie najbardziej opłaca się Wariant C (100% renty po mężu + 15% własnej emerytury). Osoba zyskuje 375 zł miesięcznie względem starego systemu.
Na co musi uważać Pani Krystyna ?
- Limit 3-krotności: Suma obu świadczeń nie może przekroczyć trzykrotności najniższej emerytury (obecnie limit ten oscyluje wokół ok. 5700–6000 zł brutto, zależnie od waloryzacji). Jeśli suma przekroczy limit, dodatek zostanie pomniejszony.
- Kolejność działań: Najpierw należy ustalić prawo do obu świadczeń (mieć decyzję o własnej emeryturze i decyzję o przyznaniu renty rodzinnej), a dopiero potem złożyć wniosek o wypłatę w zbiegu (rentę wdowią).
- Wybór wariantu: ZUS ma obowiązek wypłacać świadczenie w wariancie najkorzystniejszym dla klienta, ale warto to kontrolować samodzielnie lub z doradcą.
Doradca pomógł pani Krystynie sporządzić uzasadnienie wniosku do ZUS, w którym pani Krystyna prosi o przeliczenie i wskazanie najkorzystniejszego wariantu wypłaty świadczenia.
Podstawa prawna:
Ustawa z dnia 26 lipca 2024 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz niektórych innych ustaw
Autorka: Karolina Cząstkiewicz-Szczepaniak
Porady Obywatelskie 