Do doradcy obywatelskiego przyszła pani Zofia, która niedawno straciła męża. Mąż prowadził jednoosobową działalność gospodarczą i niestety, miał zaległości w opłacaniu składek na ubezpieczenia społeczne w wysokości około 100 tys. zł. Spadek po nim – z dobrodziejstwem inwentarza – przyjęły jego małoletnie dzieci w wieku 12 i 14 lat. Pani Zofia jest ich przedstawicielem ustawowym. Rodzina mieszka w domu, który wraz z działką stanowi własność dzieci (odziedziczoną po ojcu). Pani Zofia zarabia najniższą krajową, a wszyscy członkowie rodziny są w stałej opiece psychiatrycznej z powodu depresji. Dopiero co otrzymała pismo z ZUS o wszczęciu postępowania w sprawie przejęcia zobowiązań po zmarłym mężu.
Czy dług z tytułu składek ZUS przechodzi na spadkobierców?
Zgodnie z art. 97 § 1 Ordynacji podatkowej w zw. z art. 31 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne przechodzą na spadkobierców na takich samych zasadach jak zobowiązania podatkowe. Oznacza to, że długi wobec ZUS wchodzą do masy spadkowej i co do zasady obciążają spadkobierców. W przypadku przyjęcia spadku z dobrodziejstwem inwentarza – co ma miejsce automatycznie w przypadku małoletnich – odpowiedzialność spadkobiercy jest ograniczona do wartości stanu czynnego spadku (czyli aktywów
pomniejszonych o długi), ustalonego w spisie lub wykazie inwentarza.
Jak wygląda procedura przed ZUS?
Po uzyskaniu informacji o śmierci osoby zadłużonej, ZUS ustala krąg spadkobierców. Następnie wzywa ich do przedstawienia dokumentów dotyczących stanu spadku (np. postanowienia sądu o stwierdzeniu nabycia spadku lub aktu poświadczenia dziedziczenia). Gdy spadkobiercy są małoletni, całą korespondencję kieruje się do przedstawiciela ustawowego. ZUS wydaje decyzję określającą zakres odpowiedzialności każdego spadkobiercy. Decyzja ta powinna uwzględniać ograniczenie wynikające z dobrodziejstwa inwentarza – w praktyce oznacza to, że ZUS nie może dochodzić od dzieci kwoty wyższej niż wartość odziedziczonego majątku, ustalonego w inwentarzu.
Co zrobić po otrzymaniu decyzji?
Jeżeli pani Zofia nie zgadza się z ustaleniami ZUS (np. co do wysokości długu lub nieuwzględnienia ograniczenia odpowiedzialności), może wnieść odwołanie do sądu – właściwego sądu pracy i ubezpieczeń społecznych – w terminie miesiąca od doręczenia decyzji (art. 477^9 § 1 k.p.c.). W postępowaniu sądowym można podnieść argument, że odpowiedzialność dzieci jest ograniczona do wysokości stanu czynnego spadku, a ZUS musi to ograniczenie respektować.
Wniosek o ulgę w spłacie zobowiązań wobec ZUS
Nawet jeśli dług jest należny, spadkobiercy mogą starać się o ulgę w spłacie – na podstawie art. 28 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych w zw. z art. 67a Ordynacji podatkowej. ZUS może rozłożyć zadłużenie na raty, odroczyć termin płatności, a w wyjątkowych, uzasadnionych przypadkach – umorzyć w całości lub w części należności z tytułu składek. Wniosek składa się do oddziału ZUS właściwego dla miejsca zamieszkania spadkobiercy.
Można to zrobić osobiście, pocztą lub przez Platformę Usług Elektronicznych (PUE ZUS). Wniosek powinien zawierać dane wnioskodawcy i wskazanie, że działa on jako przedstawiciel ustawowy małoletnich spadkobierców opis sytuacji życiowej, zdrowotnej i finansowej oraz proponowany sposób spłaty (np. w ratach) lub wniosek o umorzenie.
Do wniosku warto dołączyć dokumenty potwierdzające wysokość dochodów (np. zaświadczenia o zarobkach, decyzje o przyznaniu świadczeń), dokumenty potwierdzające wydatki (rachunki, faktury, potwierdzenia opłat), dokumentację medyczną potwierdzającą stan zdrowia, w tym leczenie psychiatryczne, ewentualne inne dowody wskazujące, że spłata długu w pełnej wysokości jest niemożliwa i groziłaby rażącym pogorszeniem sytuacji życiowej rodziny.
W przypadku małoletnich ZUS powinien szczególnie uwzględniać ich interes oraz fakt, że nie odpowiadają oni ponad wartość spadku.
Podsumowanie
ZUS ma prawo żądać spłaty zadłużenia po zmarłym od jego spadkobierców, ale w przypadku przyjęcia spadku z dobrodziejstwem inwentarza – a tak jest w przypadku dzieci – odpowiedzialność jest ograniczona do wartości odziedziczonego majątku. Klientka powinna dopilnować sporządzenia spisu inwentarza, a w razie nieuwzględnienia tego ograniczenia w decyzji ZUS – wnieść odwołanie do
sądu. Dodatkowo może złożyć wniosek o ulgę w spłacie lub umorzenie należności, przedstawiając pełną dokumentację potwierdzającą trudną sytuację finansową i zdrowotną rodziny.
Podstawa prawna:
art. 97 § 1 Ordynacji podatkowej
art. 31 i art. 28 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych – s
art. 67a Ordynacji podatkowej
art. 1015 § 2 i art. 1031 Kodeksu cywilnego
art. 477^9 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego
Autor: Adam Królak
Porady Obywatelskie 