Do punku NPO zgłosiła się Pani Barbara, której mąż jest uzależniony od alkoholu. W ramach majątku osobistego posiada on mieszkanie po zmarłych rodzicach, które jest obecnie wynajmowane. Uzyskane z najmu środki finansowe, mąż Pani Barbary przeznacza na zakup alkoholu, wskutek czego nie partycypuje w kosztach utrzymania wspólnego gospodarstwa domowego. Ponadto, Pani Barbara podejrzewa, że jej mąż zaciąga zobowiązania w instytucjach pożyczkowych, wskutek czego może dojść do zadłużenia przedmiotowego mieszkania a w konsekwencji jego utraty.
Doradca NPO przybliżył Pani Barbarze instytucję ubezwłasnowolnienie. Wskazał, że jest to instytucja prawa cywilnego, która wpływa na zdolność do czynności prawnych danej osoby, w tym przypadku jej męża. Kodeks cywilny wyróżnia: ubezwłasnowolnienie całkowite oraz częściowe.
Warunki ubezwłasnowolnienia całkowitego
Osoba, która ma być ubezwłasnowolniona musi mieć skończone 13 lat, musi zaistnieć sytuacja, w której wskutek choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych, w szczególności pijaństwa lub narkomanii, nie jest w stanie kierować swym postępowaniem.
Warunki ubezwłasnowolnienia częściowego
Osoba, która ma być ubezwłasnowolniona musi mieć ukończone 18 lat. Musi zaistnieć sytuacja, w której występuje choroba psychiczna, niedorozwój umysłowy albo inny rodzaj zaburzeń psychicznych, w szczególności pijaństwo lub narkomania. Stan osoby nie uzasadnia ubezwłasnowolnienia całkowitego. Potrzebna jest pomoc do prowadzenia jej spraw.
Skutki ubezwłasnowolnienia
Czynność prawna dokonana przez osobę, która nie ma zdolności do czynności prawnych (tj. m.in. ubezwłasnowolnioną) jest nieważna. Wyjątek stanowią umowy należące do umów powszechnie zawieranych w drobnych bieżących sprawach życia codziennego. W takim przypadku umowa staje się ważna z chwilą jej wykonania, chyba że pociąga za sobą rażące pokrzywdzenie osoby niezdolnej do czynności prawnych.
Osoby ubezwłasnowolnione częściowo mają ograniczoną zdolność do czynności prawnych.
Poza określonymi wyjątkami do ważności czynności prawnej, przez którą osoba ograniczona w zdolności do czynności prawnych zaciąga zobowiązanie lub rozporządza swoim prawem, potrzebna jest zgoda jej przedstawiciela ustawowego. W przypadku osób ubezwłasnowolnionych częściowo będzie to kurator np. Pani Barbara.
Osoba ubezwłasnowolniona częściowo może bez zgody kuratora zawierać umowy należące do umów powszechnie zawieranych w drobnych bieżących sprawach życia codziennego.
Podmioty, które mogą złożyć wniosek o ubezwłasnowolnienie:
- małżonek osoby, która ma być ubezwłasnowolniona,
- jej rodzeństwo,
- przedstawiciel ustawowy czyli osoba, która z mocy przepisu prawa może działać w cudzym imieniu i ze skutkiem dla osoby, którą reprezentuje,
- krewni w linii prostej (dziadkowie, rodzice, dzieci, wnuki, prawnuki), krewni w linii prostej mają prawo wystąpienia z wnioskiem tylko, jeżeli osoba, której wniosek dotyczy, nie ma przedstawiciela ustawowego,
- Prokurator
- Rzecznik Praw Obywatelskich
- Rzecznik Praw Dziecka
- sama osoba, której wniosek dotyczy
Uczestnikami postępowania o ubezwłasnowolnienie są z mocy samego prawa prócz wnioskodawcy:
- osoba, której dotyczy wniosek;
- jej przedstawiciel ustawowy;
- małżonek osoby, której dotyczy wniosek o ubezwłasnowolnienie jeżeli jest zamężna;
- prokurator – uprawnienie to przysługuje na podstawie art. 7 KPC
Warto pamiętać, iż sprawy o ubezwłasnowolnienie należą do właściwości sądów okręgowych. Wniosek o ubezwłasnowolnienie składa się w sądzie okręgowym miejsca zamieszkania osoby, której dotyczy wniosek. W braku miejsca zamieszkania właściwy będzie sąd miejsca pobytu.
Postępowanie dotyczące ubezwłasnowolnienia nie ma charakteru spornego, jest postępowaniem nieprocesowym. W celu ubezwłasnowolnienia innej osoby konieczne jest wystąpienie z wnioskiem do sądu. We wniosku należy zawrzeć:
- dane osobowe wnioskodawcy oraz osoby, której dotyczy ubezwłasnowolnienie,
- informacje, jakie jest pokrewieństwo między osobą składającą wniosek a osobą, której dotyczy ubezwłasnowolnienie,
- dane o stanie cywilnym osoby, która ma zostać ubezwłasnowolniona,
- zaznaczenie, czy przedmiotem wniosku jest ubezwłasnowolnienie całkowite, czy częściowe,
- informacje czy osoba, której dotyczyć będzie postępowanie, jest w stanie samodzielnie stawić się na rozprawę.
Wniosek wymaga również odpowiedniego uzasadnienia, w którym należy opisać problem, który powoduje, że osoba nie może samodzielnie podejmować decyzji w swoim imieniu i wymaga kuratora (w przypadku ubezwłasnowolnienia częściowego) lub opiekuna (w przypadku ubezwłasnowolnienia całkowitego) tj. np.:
- choroba psychiczna,
- alkoholizm,
- narkomania
W trakcie postępowania sąd wysłuchuje osobę, której dotyczy wniosek. Osoba, której dotyczy wniosek o ubezwłasnowolnienie, musi być zbadana przez biegłego lekarza psychiatrę lub neurologa, a także psychologa. Opinia biegłego powinna zawierać ocenę stanu zdrowia psychicznego lub zaburzeń psychicznych albo rozwoju umysłowego osoby, której dotyczy wniosek, a także umotywowaną ocenę zakresu jej zdolności do samodzielnego kierowania swoim postępowaniem i prowadzenia swoich spraw, uwzględniającą postępowanie i zachowanie się tej osoby.
Po rozpoznaniu sprawy sąd może:
- oddalić wniosek o ubezwłasnowolnienie, jeżeli uzna, że nie zachodzą przesłanki ubezwłasnowolnienia, lub
- orzec o ubezwłasnowolnieniu całkowitym bądź częściowym.
Orzeczenie w przedmiocie ubezwłasnowolnienia może zapaść tylko po przeprowadzeniu rozprawy. W postanowieniu o ubezwłasnowolnieniu sąd orzeka, czy ubezwłasnowolnienie jest całkowite, czy też częściowe i z jakiego powodu zostaje orzeczone.
Obecność prokuratora w postępowaniu o ubezwłasnowolnienie ma zagwarantować, iż prawa i wolności osoby, której wniosek dotyczy, będą należycie chronione.
Kto może zostać opiekunem lub kuratorem osoby ubezwłasnowolnionej?
Opiekunem lub kuratorem może zostać osoba posiadająca pełną zdolność do czynności prawnych, czyli pełnoletnia, nieubezwłasnowolniona oraz korzystająca z pełni praw publicznych. Ponadto, kandydat na opiekuna/kuratora powinien cieszyć się nieposzlakowaną opinią, stanem zdrowia pozwalającym na pełnienie funkcji opiekuna lub kuratora oraz nie może być karany za przestępstwo popełnione umyślnie.
Do obowiązków opiekuna prawnego należy:
dbanie o to, aby osoba ubezwłasnowolniona miała środki do życia, a w razie ich braku, dochodzenie dla niego odpowiednich świadczeń, dbanie, aby ubezwłasnowolniony miał zapewnioną właściwą opiekę lekarską, dbanie by ubezwłasnowolniony sobie nie zagrażał, nie szkodził i nie stwarzał zagrożenia dla innych osób.
Obowiązkiem kuratora jest:
opieka nad sprawami życiowymi i majątkiem osoby częściowo ubezwłasnowolnionej, podobnie jak opiekun prawny ma dbać o to, aby ubezwłasnowolniony częściowo miał środki do życia i zapewnioną opiekę lekarską.
Do obowiązków opiekuna prawnego jak i kuratora nie należy ponoszenie jakichkolwiek nakładów i wydatków na rzecz podopiecznego. Zarówno opiekunowi prawnemu jak i kuratorowi Sąd opiekuńczy przyznaje, na jego żądanie stosowne wynagrodzenie. Pokrywane jest ono z dochodów lub majątku osoby, dla której opiekun lub kurator jest ustanowiony. Jeśli osoba ta nie ma odpowiednich dochodów lub majątku, wynagrodzenie pokrywane jest ze środków publicznych i wypłacane przez ośrodek pomocy społecznej.
Podstawa prawna:
Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny
Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego
Autor: Krzysztof Gaida
Porady Obywatelskie 